
Fillim Kategoritë Opinione Ekskluzive Galeria Arkivi Marketing Kontakt

RUGOVA NÃ‹ DY PAMJE

Shkruan: Kujtim M. Shala

Formulimi Rugova nÃ« dy pamje u referohet dy nyjave mbretÃ«rore tÃ« jetÃ«s sÃ« Ibrahim RugovÃ«s: LetÃ«rsia e Veprimtaria. JanÃ« kÃ«to dy pamje/faqe tÃ« njÃ« fytyre, dy pamje tÃ« njÃ« jete, dy pamje tÃ« njÃ« vepre. E para, thellÃ«sisht kulturore, mbetet nÃ«n shenjÃ«n e RugovÃ«s meditans; e dyta, kulturÃ«, veprim e trashÃ«gimi politike bashkÃ«, ka shenjÃ«n e RugovÃ«s militans, shenjÃ«n e PrijÃ«sit tÃ« madh tÃ« KosovÃ«s. Si njÃ« e tÃ«rÃ«, kÃ«to pamje japin RugovÃ«n meditans et militans.

1. Rugova meditans

I. Rugova ka nisur jetÃ«n letrare si Krijues, e ka vazhduar si Rikrijues dhe e ka mbyllur si Klasifikues/Sistematizues.
Ky pÃ«rgjithÃ«sim u referohet shenjave themelore tÃ« diskursit tÃ« RugovÃ«s: sÃ« pari fiksioni; sÃ« dyti diskursi i hapur; sÃ« fundi diskursi konceptual. Kjo Ã«shtÃ« rruga qÃ« nis me pasionin, vijon me gjetjen/leximin e autorÃ«ve tÃ« dashur dhe mbyllet me krijimin e sistemit vetanak, tashmÃ« nÃ« shkallÃ« tÃ« lartÃ« konceptualiteti. Tipi i parÃ« i diskursit nÃ«nkupton vjershat e tij tÃ« hershme. Tipi i dytÃ« kritikÃ«n letrare, sidomos diskursin e hapur tÃ« librit Prekje lirike. Tipi i tretÃ« identifikohet me punÃ«n nÃ« fushÃ« tÃ« teorisÃ« letrare e tÃ« sistematizimit tipologjik tÃ« mendimit teorik/kritik shqiptar.
E artikuluar edhe mÃ« ndryshe, kjo Ã«shtÃ« rruga e kapÃ«rcimit nga diskursi (fiksional) te diskursiviteti.

Prekje lirike (1971) Ã«shtÃ« libri qÃ« hap rrugÃ«n pÃ«r ta lexuar gjithÃ« veprÃ«n e RugovÃ«s. Diskursi i RugovÃ«s aty pothuajse barazohet me fiksionin. IdetÃ« autoriale gjenden e projektohen tek autorÃ« tÃ« tjerÃ«, pak pÃ«r tÃ« ikur nga artikulimet eksplicite/definitive tÃ« ideve (idelogemÃ«s) e mÃ« shumÃ« pÃ«r tÃ« sprovuar e provuar kritikÃ«n letrare si njÃ« shkallÃ«/fytyrÃ« tÃ« letÃ«rsisÃ«, pÃ«rherÃ« tÃ« lidhur e tÃ« kushtÃ«zuar fuqishÃ«m nga Subjekti kÃ«rkues.
Tekstet e kÃ«tij libri janÃ« pÃ«rplot me citate, vargje e tÃ«rÃ«si teksore tÃ« autorÃ«ve tÃ« lexuar, qÃ« prishin kufijtÃ« ndÃ«rmjet diskursit e diskursit tÃ« rikrijuar. Aty dialogojnÃ« kÃ«rkuesi e krijuesi, duke pranuar si kohÃ« dialogu kohÃ«n e kÃ«rkuesit. GjithÃ« Ã§â€™japin tekstet e djeshme sot, bÃ«het shenjÃ« pÃ«r vlerÃ«n e gjallÃ« tÃ« tekstit letrar (larg dokumentit) ose, siÃ§ Rugova e quan, shenjÃ« e vlerÃ«sisÃ« sÃ« tekstit, e vlerÃ«s qÃ« zgjat, qÃ« i bashkohet traditÃ«s, qÃ« krijon traditÃ«. VlerÃ«sia, nÃ« parimin qÃ« pÃ«rshkon mÃ« vonÃ« gjithÃ« interpretimin e veprÃ«s sÃ« P. Bogdanit nga ana e RugovÃ«s, bÃ«n qÃ« teksti ta ruajÃ« ideologjinÃ« e vet, tÃ« kohÃ«s sÃ« shfaqjes, pa dashur ta aktivizojÃ« sot. Ky mosaktivizim neutralizon edhe ideologjitÃ« e secilÃ«s kohÃ«, bashkÃ«kohÃ«se tÃ« leximit. Teksti letrar jeton i gjallÃ«, i ringjallur nÃ« lexim, dhe rri pÃ«rballÃ« dokumentit, pÃ«r tÃ« ofruar njÃ« njohje tjetÃ«r tÃ« jetÃ«s e tÃ« botÃ«s, prandaj njÃ« pamje tjetÃ«r tÃ« tyre.
Kah teoria (1978) teston diskursin e RugovÃ«s nÃ« tehun e hollÃ« tÃ« kapÃ«rcimit nga eseja te sistematika teorike. Tash, shkrimi braktis figurÃ«n letrare dhe gjen ligjÃ«ratÃ«n konceptuale. Rugova shqyrton Ã§Ã«shtje tÃ« djeshme, tÃ« sotme, tÃ« pÃ«rhershmÃ« tÃ« letÃ«rsisÃ«, nga natyra e saj te dija/disiplina/aparatura qÃ« studion atÃ«. Diskursi i RugovÃ«s te ky libÃ«r Ã«shtÃ« problematizues. Zgjidhjet qÃ« jep ai janÃ« tÃ« hapura, ndaj principi i vlerÃ«sisÃ« mbulon fuqishÃ«m kÃ«tÃ« libÃ«r. Univrsaliteti i Ã§Ã«shtjeve tÃ« problematizuara/tÃ« trajtura merr njÃ« zgjidhje dhe kÃ«rkon tÃ« tjera.
Strukturalisht, Rugova kalon nga definimi i letÃ«rsisÃ«, te definimi i disiplinÃ«s qÃ« studion atÃ«, pastaj kthehet te letÃ«rsia shqipe. KÃ«shtu, dija universale e kÃ«rkimit gjen njÃ« letÃ«rsi tÃ« veÃ§antÃ«.
NÃ«se te Prekje lirike Rugova vetÃ«m sa diferencohej nga fiksioni total, kÃ«tu ecÃ«n drejt shenjave tÃ« njÃ« sistemi: nga kah teoria te teoria. Ky sistem nÃ«nkupton veprat e tjera diskursive tÃ« RugovÃ«s, me objekt tÃ« parÃ« letÃ«rsinÃ« shqipe: tekste, autorÃ« e fenomene.
Strategjia e kuptimit (1980) shtron e provon procedurat e interpretimit tÃ« tekstit, duke kÃ«rkuar kuptimet, domethÃ«niet. Rugova ka riformuluar e ka aplikuar principin lingusitik tÃ« N. Ã‡omskit nÃ« princip pÃ«r interpretimin e tekstit letrar. Strategjia e kuptimit njeh diskurin eseistik, kritik e teorik. QÃ« tÃ« tre kanÃ« njÃ« objekt: kuptimin, i cili te diskursi i parÃ« hapet e problematizohet si Ã§Ã«shtje, tek i dyti kÃ«rkohet si manifestim te tekste e autorÃ« tÃ« caktuar, tek i treti merr statusin e njÃ« fenomeni, ndaj bÃ«het objekt i abstrakimit teorik, tÃ« shoqÃ«ruar nga argumentime.
Me njÃ« fjalÃ«, ky libÃ«r shtron e aplikon kÃ«rkimin semantik. Aplikimi mÃ« lucid e mÃ« i fuqishÃ«m nÃ«nkupton tekstet nÃ« tÃ« cilat Rugova interpreton autorÃ«t bashkÃ«kohÃ«s, nÃ« leximin e parÃ«, qÃ« gjithnjÃ« Ã«shtÃ« mÃ« i vÃ«shtiri. Rugova shpÃ«ton nga grackat e procesualitetit duke analizuar tekstin. Sa herÃ« nuk bÃ«n pa vlerÃ«simet direkte, ai kualifikon duke pasur pÃ«r bazÃ« rezulatet e analizÃ«s.
I ngjashÃ«m nÃ« strukturÃ« e nÃ« pretendime me StrategjinÃ« e kuptimit Ã«shtÃ« edhe Refuzimi estetik (1987); njÃ« libÃ«r qÃ« vijon atÃ«. Ky libÃ«r ka pÃ«r objekt letÃ«rsinÃ« bashkÃ«kohÃ«se tÃ« autorit dhe rritet nÃ« komunikmin e gjallÃ« me tekstet. Librin e dominon vlerÃ«simi pÃ«r vepra e fenomene. GjithÃ« librin e pÃ«rshkon vetÃ«dija mbi refuzimin estetik, si proces qÃ« siguron qenÃ«sinÃ« e letÃ«rsisÃ«, duke buruar nga vetÃ« kjo qenÃ«si. LetÃ«rsia Ã«shtÃ« tjetÃ«r nga fusha e ideve, e ideologemave, e politikÃ«s, ndaj funksioni i saj Ã«shtÃ« i ndryshÃ«m. Rugova kÃ«rkon e do letÃ«rsinÃ« si sistem autonom, si ekzistencÃ« qÃ« refuzon estetikisht hyrjen nÃ« shÃ«rbim.
Si te Strategjia e kuptimit, te Refuzimi estetik Rugova kÃ«rkon strukturat, interpreton, pastaj vlerÃ«son.
Vepra e Bogdanit 1675-1685 (1982), kryevepra e RugovÃ«s, shenjon shkallÃ« tÃ« lartÃ« tÃ« diskursit konceptual. Kjo ngjet meqÃ« objekti i kÃ«rkimit Ã«shtÃ« konceptual. Rugova kÃ«rkon/analizon e interpreton sistemin filozofik/teologjik tÃ« Bogdanit njÃ« herÃ« nÃ« shtratin e dijes qÃ« e ka prodhuar veprÃ«n, pastaj nÃ« qarkun e veprave me tema univesale, nÃ« qarkun e veprave gjithnjÃ« moderne, do tÃ« thotÃ« tÃ« pÃ«rjetshme.
Rugova sÃ« pari ndÃ«rton GjenetikÃ«n e veprÃ«s, pastaj PoetikÃ«n/AnalitikÃ«n e saj. NÃ« fazÃ«n e parÃ« kÃ«rkon dokumentin filologjik; nÃ« tÃ« dytÃ«n tekstin e gjallÃ« pÃ«rherÃ«.
PjesÃ« themelore e studimit tÃ« RugovÃ«s Ã«shtÃ« Analitika e veprÃ«s, njÃ« analizÃ« e interpetim struktural/semiotik, qÃ« buron sa nga teksti i Bogdanit, aq sa nga teoritÃ« moderne tÃ« kÃ«rkimit, saktÃ«sisht nga modeli strukturalist/semiotik i R. Bartit. NÃ« leximin e RugovÃ«s, teksti i Bogdanit ringjallet, pÃ«r ta provuar Bogdanin bashkÃ«kohÃ«s. KÃ«tÃ« e mundÃ«son jo vetÃ«m metoda e kÃ«rkimit, por, nÃ« radhÃ« tÃ« parÃ«, moderniteti i veprÃ«s klasike tÃ« Bogdanit, universalieti i Ã§Ã«shtjeve qÃ« shtrohen e zgjidhen, nÃ« rrugÃ«n e pÃ«rjetshme tÃ« zgjidhjeve tÃ« hapura.
Rugova ndjek e interpreton Bogdanin nÃ« tri pika/nyja themelore: Praktika filozofike, Praktika teorike-letrare e Praktika poetike. QÃ« tÃ« tri fushat janÃ« pjesÃ« tÃ« njÃ« sistemi; qÃ« tÃ« tri fushat provojnÃ« tÃ« vÃ«rtetat e njÃ«jta nÃ« trajta tÃ« ndryshme, ndaj nuk vihen nÃ« shÃ«rbim tÃ« njÃ«ra-tjetrÃ«s, por nÃ« shÃ«rbim tÃ« sistemit tÃ« argumentimit tÃ« sÃ« vÃ«rtetave qÃ« kÃ«rkon e plason Bogdani.
Bogdani unversal, ndaj bashkÃ«kohÃ«s, Ã«shtÃ« autori qÃ« do Rugova; derisa e di qÃ« edhe Bogdani e do atÃ«, i ngjan atij. Duket paradoksale, por jo edhe pÃ«r adhuruesit e H. L. Borhesit, tÃ« cilÃ«t e dinÃ« qÃ« gjyshÃ«rit u ngjajnÃ« nipÃ«rve dhe jeta letÃ«rsisÃ«. PÃ«r tÃ« dalÃ« nga figura, ky koncept u referohet Ã§Ã«shtjeve e temave universale, tejkohÃ«sia e tÃ« cilave bÃ«n qÃ« tÃ« vijnÃ« para e prapa, mÃ« saktÃ«sisht tâ€™i nÃ«nshtrohen principit/procesit tÃ« fotologjisÃ« derridiane. Ã‹shtÃ« ky proces qÃ« temat e Bogdanit i nxjerr nga skolastika dhe i rihap pÃ«r ne ndryshe dhe si tema tÃ« ndryshuara, tÃ« transformuara. Diskursi i Bogdani prodhon dhe jeton nÃ« diskurset qÃ« vijnÃ« prapa.
PÃ«r nga manifestimi formal i kÃ«rkimit tÃ« sÃ« vÃ«rtetave, vepra e Bogdanit analizohet si manifsstim i sistemit argumentues tÃ« retorikÃ«s sÃ« MesjetÃ«s.
Kahe dhe premisa tÃ« kritikÃ«s letrare shqiptare 1504-1983 (1986) Ã«shtÃ« njÃ« tipologji teorike/historike e kritikÃ«s shqipe; jep njÃ« dimension tÃ« metapoetikÃ«s historike shqipe. SiÃ§ e shenjon edhe vetÃ« titulli i librit, Rugova kÃ«rkon orientimet (kahe) themelore dhe pikÃ«nisjet (premisa) teorike tÃ« kritikÃ«s shqipe. NÃ« kÃ«tÃ« ecje, teoria e kritikÃ«s Ã«shtÃ« kthyer nÃ« praktikÃ« kÃ«rkimi. Rugova bashkon teorinÃ« e historinÃ« e kritikÃ«s, pÃ«r tÃ« studiuar kahet e premisat nÃ« kohÃ«, nÃ« principin e poetikÃ«s historike.
Diskursi i RugovÃ«s te ky libÃ«r Ã«shtÃ« sistematizues. Ai sÃ« pari paraqet, pastaj pÃ«rshkruan, mÃ« tej karakterizon e komenton, sÃ« fundi vlerÃ«son. NÃ« secilin nivel diskursiv, Kahe dhe premisaâ€¦ Ã«shtÃ« libÃ«r sistematizues.
KÃ«rkimi shoqÃ«rohet nga njÃ« Bibliografi me komente. Edhe nÃ« kÃ«tÃ« nivel, Rugova paraqet e karakterizon. Bibliografia bÃ«het njÃ« tip ilustrimi/argumentimi i kÃ«rkimit, i rezultateve, nÃ« fillin e pÃ«rhershÃ«m argumentues tÃ« tekstit tÃ« RugovÃ«s.

2. Rugova militans
(Retorika e shoqÃ«rimit)

Mendimi dhe Veprimi janÃ« dy nyjat e jetÃ«s sÃ« RugovÃ«s. Edhe pse nÃ« fushÃ« pragamatike, Rugova, sÃ« pari, Ã«shtÃ« politikan meditans; ai Ã«shtÃ« prijÃ«s, pra krijues, ideolog. SiÃ§ krijoi njÃ« model kulturor, Rugova krijoi njÃ« model politik, me parabazÃ« humanitetin e thellÃ«, fillin nacional tÃ« ideve dhe me kÃ«rkesÃ«-bosht pavarÃ«sinÃ« e KosovÃ«s. Mendimtari Rugova, tash ideologu Rugova, ndÃ«rton e fuqizon diskursin veprues: fjala projektuese/pÃ«rcaktuese e veprimit, fjala si veprim. (Vetiu, ky diskurs prodhon veprimin.) Rugova krijoi e zhvilloi diskursin pÃ«r Shtetin/RepublikÃ«n e KosovÃ«s dhe ky diskurs bÃ«ri Shtetin/RepublikÃ«n e KosovÃ«s nÃ« dekadÃ«n e fundit tÃ« shek. XX. Jeta politike e RugovÃ«s identifikohet me diskursin projektues (ideologjia) e me veprimin politik (pragmatika).
KapÃ«rcimi nga Poetika te Politika, Ã«shtÃ« kapÃ«rcim nga fusha e ideve te veprimi. NdÃ«rmjet tyre prerja Ã«shtÃ« e ashpÃ«r. Rugova ka relativizuar kÃ«tÃ« prerje, jo duke e vÃ«nÃ« njÃ«rÃ«n fushÃ« nÃ« shÃ«rbim tÃ« tjetrÃ«s, por duke zbutur e pÃ«rqendruar diskursin e tÃ« dytÃ«s (Politika) nÃ« shembullin e tÃ« parÃ«s (Poetika). KÃ«shtu, modeli politik, sjellja politike, komunikimi politik i RugovÃ«s, ka rrÃ«njÃ«t te sjellja e te komunikimi kulturor. TÃ« rikujtojmÃ« edhe njÃ« tÃ« dhÃ«nÃ«: Rugova u bÃ« prijÃ«s, duke qenÃ« kryetar i ShoqatÃ«s sÃ« ShkrimtarÃ«ve tÃ« KosovÃ«s. Ideologjia rugoviane ka shenjÃ«n e filozofisÃ« rugoviane tÃ« lirisÃ« e tÃ« shtetit.
Kush sâ€™e kujton diskursin e tij, fjalinÃ« e pÃ«rqendruar, pothuajse formulative, mendimin e hapur? Secili ka jetuar retorikÃ«n e tij tÃ« shoqÃ«rimit, secili ka parÃ« veten tÃ« gjallÃ« nÃ« atÃ« retorikÃ«, secili ka folur me gojÃ«n e RugovÃ«s, sepse ai ka folur me gojÃ«n e secilit. Krejt e pritshme, meqÃ« Rugova kurrÃ« sâ€™e njohu retorikÃ«n si bindje, as si pÃ«rjashtim, por bindjen (e nÃ«nkuptuar, marrÃ«veshjen, kontratÃ«n, bashkÃ«fajÃ«sinÃ« retorike, besimin e pÃ«rbashkÃ«t) si retorikÃ«.
Diskursi politik i RugovÃ«s Ã«shtÃ« karakterizues, substancial dhe asnjÃ«herÃ« pÃ«rjashtues. KÃ«to veti ruajti ai pavarÃ«sisht rrethanÃ«s, edhe atÃ«herÃ« kur Kosova u shty nÃ« zgripc tÃ« ekzistencÃ«s. Rugova mundi egÃ«rsinÃ« me maturinÃ« e butÃ«sinÃ« e tij; pÃ«rjashtimin me natyrÃ«n e hapur, me projektin e diskursin qÃ« bashkojnÃ«.
Krejt e pritshme: Ai ishte Krijuesi e PrijÃ«si Krijuesâ€¦

3. Vepra e trashÃ«gimia

Diskursi i RugovÃ«s, me amÃ«z Ã§Ã«shtjet qÃ« shtron e zgjidh, tashmÃ« po kalon nÃ« diskurs-prodhues intensiv. Diskurset e tilla shpejt bÃ«hen klasike dhe gjithnjÃ« mbeten moderne, duke u shtrirÃ« nÃ« diskurse tÃ« tjera, nÃ« rrjetin qÃ« prodhojnÃ« vetÃ«.
Diskurset e tilla kanÃ« karakter determinues, krijojnÃ« traditÃ«n nÃ« principin e vlerÃ«sisÃ«.
Vepra letrare e RugovÃ«s Ã«shtÃ« mbyllur; procesi, qÃ« ka burim kÃ«tÃ« vepÃ«r, Ã«shtÃ« i hapur, i gjallÃ«.
Ne, sot, kÃ«tu, vetÃ«m sa po provojmÃ« kÃ«tÃ«, duke hyrÃ« me mall nÃ« rrjetin rugovian tÃ« diskursit, tÃ« frymÃ«s e tÃ« dijes.
Kur kohÃ«n tonÃ« kam quajtur Shekull tÃ« Ibrahim RugovÃ«s, kam pasur parasysh njÃ« empiri e njÃ« projeksion. Kjo figurÃ«, e lexuar si Empiri, thotÃ«: I. Rugova Ã«shtÃ« shenja identifikuese e shekullit tÃ« KosovÃ«s, njeriu qÃ« ndÃ«rtoi njÃ« model kulturor, figura mÃ« e madhe e historisÃ« sÃ« re tÃ« KosovÃ«s, ikona e saj. NdÃ«rsa, projeksioni merr krahÃ«t e Ã«ndrrÃ«s: TÃ« jetojmÃ« sa mÃ« gjatÃ« nÃ« Shekullin e Ibrahim RugovÃ«s, pÃ«r tÃ« qenÃ« vetja, tÃ« vetes. Rugova kÃ«tÃ« do ta quante VlerÃ«si.

PrishtinÃ«,
janar 2007

Më shumë Ekskluzive

Mundësuar nga VEVI Networks