
Fillim Kategoritë Opinione Ekskluzive Galeria Arkivi Marketing Kontakt

STUDIMET ALBANISTIKE TÃ‹ PROFESOR ERIC P. HAMP-IT

Shkruan: Akad. Rexhep Ismajli

Interesimet pÃ«r gjuhÃ«n, kulturÃ«n dhe historinÃ« shqiptare nÃ« SHBA janÃ« mjaft tÃ« hershme. KÃ«to interesime u nxitÃ«n nga fundi i sh. 19 dhe fillimi i sh. 20 dhe me vendosjen dhe forcimin e komunitetit shqiptar nÃ« AmerikÃ«. Pjesa e dytÃ« e sh. 20 ishte koha kur kÃ«to studime morÃ«n impulse tÃ« reja, sidomos me largimin e shumÃ« intelektualÃ«ve nga vendi pas LuftÃ«s sÃ« DytÃ« BotÃ«rore.
Pas brezit tÃ« KonicÃ«s e tÃ« Nolit, intelektualÃ«, shkrimtarÃ«, po edhe studiues, veprimtarÃ« tÃ« shquar politikÃ«, erdhi njÃ« brez tjetÃ«r intelektualÃ«sh, qÃ« veprimtarinÃ« e vet e shihte mÃ« tÃ« diversifikuar, pra edhe tÃ« atillÃ« qÃ« pÃ«rqendroheshin nÃ« radhÃ« tÃ« parÃ« nÃ« shkencÃ«. TÃ« kujtojmÃ« me kÃ«tÃ« rast punÃ«n e Stavro Skendit, tÃ« Arshi PipÃ«s, tÃ« Safete JukÃ«s, tÃ« Sami Repishtit, tÃ« Nikolla Panos, tÃ« Peter Priftit e shumÃ« tÃ« tjerÃ«ve. Ata dhanÃ« ndihmesa me vlerÃ« pÃ«r studimet shqiptare gjithÃ« duke i shkrirÃ« ato nÃ« rrjedhat amerikane dhe ndÃ«rkombÃ«tare.
AlbanistÃ«t amerikanÃ« kanÃ« shtruar Ã§Ã«shtje me rÃ«ndÃ«si pÃ«r studimet gjuhÃ«sore shqiptare. Interesimet e mjediseve tÃ« ndryshme amerikane pÃ«r nxÃ«nien e gjuhÃ«s shqipe kanÃ« sjellÃ« si rezultat manuale tÃ« vlefshme. PÃ«rvoja e madhe nÃ« pÃ«rshkrimin e gjuhÃ«ve, teknikat dhe metodat e zhvilluara pÃ«r hulumtimin nÃ« terren, kanÃ« bÃ«rÃ« qÃ« ata tÃ« jepnin vepra me vlerÃ«, si pÃ«rshkrimi i E. P. Hamp-it pÃ«r tÃ« folmen e VakaricÃ«s, i Leonard Newmark-ut pÃ«r tÃ« folmen e Beratit, studimi gjenerativ i fonologjisÃ« sÃ« shqipes i Gary L. Bevington-it, studimet e Victor Friedman-it pÃ«r morfosintaksÃ«n, pÃ«r tekstet e sh. 19, ashtu si pÃ«r krahasimet e thelluara me gjuhÃ«t e tjera ballkanike, tÃ« Joseph Brian-it pÃ«r infinitivin tÃ« parÃ« dhe nÃ« kontekst ballkanik, tÃ« Janet Byron-it pÃ«r standardizimin e shqipes, etj. Duke qenÃ« studimet krahasimtare nÃ« SHBA dukshÃ«m mÃ« tÃ« avancuara, sidomos nÃ« gjysmÃ«n e dytÃ« tÃ« sh. 20, kÃ«ta studiues kanÃ« bÃ«rÃ« qÃ« edhe pÃ«r shqipen tÃ« kemi rezultate tÃ« shquara, si ato tÃ« Hamp-it. Kjo ka bÃ«rÃ« qÃ« edhe nÃ« fushÃ«n e studimeve etimologjike atje tÃ« bÃ«hen pÃ«rpjekje serioze, e kjo domethÃ«nÃ« edhe nÃ« fushÃ« tÃ« historisÃ« sÃ« brendshme tÃ« gjuhÃ«s. Do pÃ«rmendur kÃ«tu, pÃ«rveÃ§ Hamp-it, edhe Martin Huld me etimologjitÃ« e tij. NÃ« studimet ballkanistike dijetarÃ«t amerikanÃ« po bÃ«hen gjithnjÃ« e mÃ« shumÃ« prijÃ«s. Shqipja nÃ« kÃ«tÃ« aspekt zÃ« njÃ« vend qendror nÃ« aportet e Hamp-it, tÃ« Brian-it e sidomos tÃ« Friedman-it, tÃ« Kazazis-it, etj. NÃ« fushÃ«n e mÃ«simdhÃ«nies e tÃ« fjalorÃ«ve po ashtu ka pasur rezultate: nga hartimi i GramatikÃ«s sÃ« referimit e deri te Fjalori i tipit Oxford tÃ« L. Newmark-ut. NÃ« albanistikÃ«n amerikane ka pasur depÃ«rtime serioze nÃ« zbatimin e parimeve dhe tÃ« metodave tÃ« sociolinguistikÃ«s, po ashtu, por kanÃ« munguar, pos nÃ« fonologji, zbatimet e tÃ« arriturave serioze tÃ« gjuhÃ«sisÃ« dominante amerikane tÃ« 40 vjetÃ«ve tÃ« fundit â€“ tÃ« metodave gjenerative-transfromacionale, nÃ« fushÃ«n e shqipes. Kjo mund tÃ« ketÃ« arsye tÃ« ndryshme, ndÃ«r tÃ« cilat komunikimi ynÃ« i njÃ« niveli tÃ« ulÃ«t me to mund tÃ« jetÃ« shumÃ« e rÃ«ndÃ«sishme.
Studime mÃ« tÃ« thelluara albanistike nÃ« SHBA nga amerikanÃ«t joshqiptarÃ« janÃ« ndÃ«rmarrÃ« pas LDB-sÃ« dhe mund tÃ« thuhet se rritja e tyre ka ndjekur dhe njÃ«farÃ« paralelizmi me rritjen e kÃ«tyre dijeve nÃ« ShqipÃ«ri dhe nÃ« KosovÃ«. Hulumtimet serioze si ato tÃ« Millman Parry-t me ekipin e tij nÃ« fushÃ« tÃ« folklorit dhe etnologjisÃ«, sa i pÃ«rket pjesÃ«s shqiptare, kanÃ« mbetur relativisht tÃ« panjohura dhe ende jo mjaft tÃ« ndriÃ§uara, pÃ«r shkak se vetÃ« Parry dhe nxÃ«nÃ«si i tij A. Lord mÃ« vonÃ« theksuan kryesisht aspektin sllavistik tÃ« veprimtarisÃ« sÃ« tyre. Ka pasur ndÃ«rkohÃ« mjaft studime nÃ« fushÃ«n e historisÃ« dhe tÃ« dijeve tÃ« tjera albanologjike. Sa i pÃ«rket sasisÃ«, ndihmesat mund tÃ« jenÃ« mÃ« tÃ« shumta dhe pritet tÃ« bÃ«hen tÃ« tilla, por sa i pÃ«rket cilÃ«sisÃ«, ato janÃ« tÃ« dorÃ«s sÃ« parÃ«. PÃ«r studimet shqiptare nÃ« KosovÃ« dhe nÃ« ShqipÃ«ri ato paraqesin njÃ« ndihmesÃ« me vlerÃ« drejt integrimit nÃ« rrafshet mÃ« tÃ« larta tÃ« shkencÃ«s ndÃ«rkombÃ«tare. NÃ« fushat e tjera, histori, etnologji, politologji ka pasur po ashtu rezultate me vlerÃ«. Mjafton tÃ« pÃ«rmendim kÃ«tu autorÃ« si Edwin Jacques, Antonia Yung, Bern Fisher, e tÃ« tjerÃ«. NÃ« kÃ«to fusha nuk ka qenÃ« pa rÃ«ndÃ«si as ndihmesa e shqiptarÃ«ve tÃ« AmerikÃ«s qÃ« nga Skendi, Pipa, Repishti, Juka, Pano, Prifti e deri te Biberaj.

ALBANISTI ERIC P. HAMP
Duajeni i studimeve albanistike nÃ« SHBA, profesori i Universiteti tÃ« Chicago-s, Eric Pratt Hamp (1920) studimet e shqipes i kishte bÃ«rÃ« objekt preokupimesh tÃ« thelluara qysh nÃ« vitet e hershme â€™50 tÃ« sh. 20. NÃ« atÃ« kohÃ« nÃ« gjuhÃ«si nÃ« SHBA pÃ«rshkrimet e gjuhÃ«ve tÃ« veÃ§anta bÃ«heshin me kritere rigoroze dhe tÃ« pÃ«rpunuara. Edhe vetÃ« Eric Hamp, nÃ« parathÃ«nien e veprÃ«s sÃ« tij Vaccarizzo Albanian Phonology, jepte indikacione pÃ«r fillimet e tij nÃ« gjuhÃ«si, qÃ« kishin kaluar nÃ«pÃ«r njohjet e teorive tÃ« Zellig Harris-it, natyrisht tÃ« traditÃ«s pas-bllumfildiane, po edhe tÃ« trashÃ«gimisÃ« sÃ« Edward Sapir-it, tÃ« Keneth L. Pike-ut, tÃ« gjitha gjerÃ«sisht nÃ« ndÃ«rlidhje me teoritÃ« e shkollÃ«s sÃ« PragÃ«s, tÃ« strukturalizmit tÃ« Louis Hjelmslev-it atÃ«herÃ« shumÃ« aktual, tÃ« Nikolaj S. Trubeckoi-t e Roman Jakobson-it, pra, tÃ« rrymimeve tÃ« rÃ«ndÃ«sishme strukturale tÃ« asaj kohe. Paralelisht me hulumtimin intensiv pÃ«r tÃ« folmen arbÃ«reshe tÃ« VakaricÃ«s, Eric P. Hamp i kishte vijuar mÃ« tej hulumtimet e tij tÃ« thelluara nÃ« fushat teorike, pÃ«r Ã§ka flasin ndihmesat e tij tÃ« veÃ§anta si Fjalori teknik-terminologjik i gjuhÃ«sisÃ« amerikane, antologjia e madhe Readings in Linguistics, etj., nÃ« njÃ« anÃ«, dhe studimet po kÃ«shtu tÃ« thelluara nÃ« gjuhÃ«sinÃ« e krahasuar indoeuropiane, nÃ« mÃ«nyrÃ« specifike nÃ« domenet e shqipes, tÃ« keltishtes, tÃ« gjuhÃ«ve baltike e sllave, tÃ« italikishtes, tÃ« gjuhÃ«ve gjermanike, tÃ« armenishtes, po edhe tÃ« tokarishtes dhe tÃ« gjuhÃ«sisÃ« indoeuropiane nÃ« tÃ«rÃ«si. Kur merr e shikon sot bibliografinÃ« e shkrimeve tÃ« botuara tÃ« Eric P. Hamp-it, qÃ« pÃ«rfshin kryesisht artikuj tÃ« shkurtÃ« nÃ« gjuhÃ« tÃ« ndryshme tÃ« shpÃ«rndarÃ« nÃ«pÃ«r revista tÃ« specializuara gjithandej nÃ« botÃ«, tÃ« habit gjerÃ«sia kaq e madhe e rrethit tÃ« gjuhÃ«ve tÃ« marra nÃ« shqyrtim, tÃ« habisin njohjet ashtu tÃ« thelluara nÃ« Ã§Ã«shtje kaq specifike tÃ« studimeve pÃ«rkatÃ«se dhe njÃ«herÃ«sh depÃ«rtimi nÃ« Ã§Ã«shtjet nÃ« aspektin teorik tÃ« interpretimit dhe tÃ« shpjegimit tÃ« fenomeneve gjuhÃ«sore. Edhe vetÃ«m tÃ« mÃ«sosh gjithÃ« ato gjÃ«ra sikur nuk mjafton njÃ« jetÃ« njerÃ«zore.
NÃ« rrjedhat teorike linguistike Eric P. Hamp-i gjatÃ« tÃ«rÃ« gjysmÃ«s sÃ« shekullit tÃ« kaluar ka qenÃ« nÃ« vorbullÃ«n e zhvillimeve amerikane, duke i jetuar ato, tÃ« themi, aktivisht qÃ« nga strukturalizmi e gjenerativizmi i Harris-it shpunÃ« drejt gjenerativizmit-transformacionalizmit te Chomsky dhe vÃ«shtrimet e tjera nÃ« kryqÃ«zimet mÃ« tÃ« mÃ«dha teorike tÃ« kohÃ«s â€“ nÃ« SHBA. NÃ« studimet e tij do tÃ« gjejmÃ« diskutime teorike pÃ«r Ã§Ã«shtjet qÃ« nÃ« kohÃ«t pÃ«rkatÃ«se ishin rrjedhat kryesore, por gjithnjÃ« me materiale tÃ« shumta nga gjuhÃ«t mÃ« tÃ« ndryshme. Edhe Ã§Ã«shtjet e rÃ«ndÃ«sishme brenda teorive qÃ« kÃ«rkojnÃ« abstraksion dhe qÃ« parasupozojnÃ« universaliet, Eric Hamp-i nuk heq dorÃ« nga realiet gjuhÃ«sore dhe interpretimi i materialeve konkrete.
SiÃ§ e thoshte ai vetÃ« nÃ« parathÃ«nien e studimit tÃ« tij pÃ«r tÃ« folmen e VakaricÃ«s, nÃ« fillim kishte dilema rreth veÃ§imit dhe ndarjes sÃ« dy rrafsheve tÃ« studimit, tÃ« sinkronisÃ« dhe tÃ« diakronisÃ«, qÃ« kÃ«rkohej si njÃ« postulat i strukturalizmit, sidomos atij me prejardhje sosyriane. Thellimi gjithnjÃ« e mÃ« i madh nÃ« studimet krahasuese tÃ« gjuhÃ«ve tÃ« ndryshme, mbase paralelisht me tÃ« njohja nÃ« gjerÃ«si tÃ« jashtÃ«zakonshme tÃ« gjuhÃ«ve tÃ« ndryshme, sikur i bÃ«nÃ« atij tÃ« mundur tÃ« ndjehej dhe tÃ« vepronte po kaq brenda teorive krahasimtare, duke integruar nÃ« to njohjet e zhvillimeve tÃ« fundit teorike. Kur zhytesh mÃ« thellÃ« nÃ« leximet e studimeve tÃ« tij konkrete pÃ«r gjuhÃ« tÃ« ndryshme, nuk mund tÃ« mos e hetosh kalimin fare tÃ« lehtÃ« nga dijet e brezit tÃ« Karl Brugmann-it, tÃ« F. de Saussure-it (nÃ« fushÃ«n indoeuropiane), pastaj tÃ« Antoine Meillet-sÃ«, tÃ« Holger Pedersen-it, tÃ« Joshua Whatmough-t e tÃ« Jerzy Kury?owicz-it e deri tek ato tÃ« Ã‰mile Benveniste-it dhe komparativistÃ«ve mÃ« modernÃ«, njÃ« vijÃ« nÃ« zhvillim e tÃ« menduarit komparatist, tek tÃ« menduarit tÃ« fazÃ«s teorike tÃ« vonÃ« strukturale dhe gjenerative, duke i shkrirÃ« mrekullisht pÃ«rmes analizÃ«s sÃ« gjuhÃ«ve dhe tÃ« problemeve konkrete. PÃ«rmes kÃ«tij rrugÃ«timi ndoshta shpjegohet dhe nevoja e tij e vazhdueshme pÃ«r tÃ« diskutuar dhe ridiskutuar Ã§Ã«shtjet, duke ndjekur vazhdimisht vijÃ«n e shpjegimit, pra tÃ« zbulimit tÃ« proceseve qÃ« kanÃ« mundur tÃ« ndodhnin gjatÃ« kalimeve nga njÃ« fazÃ« nÃ« tjetrÃ«n, apo qÃ« kanÃ« mundur tÃ« shkaktonin kalimet e tilla. KÃ«shtu ai jo rrallÃ« detyrohet tâ€™i rimarrÃ« idetÃ« e veta tÃ« mÃ«hershme, tâ€™i rivÃ«shtrojÃ« ato nÃ« kontekstin e njohjeve tÃ« reja. E gjithÃ« veprimtaria e tij hulumtuese mund tÃ« shihet si njÃ« proces i pandashÃ«m drejt zbulimit tÃ« tÃ« vÃ«rtetave, Ã§ka i karakterizon shkencat. Interpretimi nuk Ã«shtÃ« i huaj pÃ«r tÃ«, por ai bÃ«het gjithnjÃ« nÃ« suaza tÃ« kufizimeve nga tÃ« dhÃ«nat.
Nuk mund tÃ« mos themi dhe njÃ« fjalÃ« pÃ«r mÃ«nyrÃ«n e shkrimit tÃ« studimeve tÃ« Eric P. Hmap-it. Duke u nisur nga qÃ«ndrimi i tij hulumtues dhe debatues ndaj Ã§Ã«shtjeve, sikur mund tÃ« kuptojmÃ« pse veprat me gjerÃ«si monografike tÃ« Eric-ut janÃ« tÃ« pakta. Shumica dÃ«rmuese e shkrimeve tÃ« tij janÃ« artikuj tÃ« shkurtÃ«, shumÃ« specifikÃ«, me shumÃ« pÃ«rdegÃ«zime, me analiza detajesh dhe nxjerrje pÃ«rfundimesh sa mÃ« largvajtÃ«se. Gjetja e pikave relevante nga njÃ« pozitÃ« e njohÃ«sit tÃ« shumÃ« gjuhÃ«ve dhe tÃ« krahasimeve nÃ« perspektivat, pÃ«r tÃ« tÃ« qarta, tÃ« raporteve gjenetike apo areale (Sprachbund) dhe, prandaj, edhe depÃ«rtimet nÃ« parim mÃ« tÃ« thella.
Duke mos pasur mundÃ«si qÃ« kÃ«tu tÃ« merremi mÃ« tej me parimet qÃ« e drejtojnÃ« punÃ«n e tij shumÃ« tÃ« frytshme hulumtuese (kjo do tÃ« kÃ«rkonte njÃ« studim tÃ« veÃ§antÃ«), do tÃ« themi se nÃ« studimet e gjuhÃ«sisÃ« krahasuese Eric Hamp-i sot vlen pÃ«r njÃ« nga autoritetet e botÃ«s, qoftÃ« sa i pÃ«rket mÃ«nyrÃ«s sÃ« studimit (njihen disa tÃ« ashtuquajtura parime Hamp), tÃ« vizionit dhe tÃ« konceptimit tÃ« pÃ«rgjithshÃ«m pÃ«r indoeuropianishten e rindÃ«rtuar, apo tÃ« pikÃ«pamjeve konkrete pÃ«r njÃ« varg fushash mÃ« specifike, si ajo e keltishtes, e armenishtes, mÃ« shumÃ« e shqipes, e gjuhÃ«ve tÃ« lashta tÃ« EuropÃ«s Juglindore, e gjuhÃ«ve baltike, e gjuhÃ«ve sllave po edhe e latinishtes, greqishtes, mÃ« shumÃ« e tokarishtes, po edhe e gjuhÃ«ve lindore. Dhe tÃ« gjitha kÃ«to tÃ« mbÃ«ltuara nÃ« kontekste mÃ« tÃ« gjera, jo mÃ« vetÃ«m gjenetike, po ndÃ«rlidhtas areale.
Studimet indoeuropiane nÃ« albanologji me veprÃ«n e Eric P. Hamp-it janÃ« shpÃ«nÃ« pÃ«rpara. Njohjet e tij tÃ« thella tÃ« problematikave keltike, balto-sllave, greke, armene, hetite, tokare, indo-iraniane, por edhe romane e ballkanistike dhe pÃ«rgjithÃ«sisht tÃ« komparativistikÃ«s indoeuropiane, i kanÃ« siguruar mundÃ«si pÃ«rqasjeje qÃ« mÃ« parÃ« nuk ishin theksuar. RindÃ«rtimet e tij ndjekin njÃ« procedurÃ« tÃ« rregullt: tÃ« rindÃ«rtimit tÃ« tÃ« dhÃ«nave brenda shqipes, sÃ« pari tÃ« dokumentuar, pastaj nÃ« terren, pÃ«r tÃ« arritur nÃ« fazÃ«n e shqipes sÃ« pÃ«rbashkÃ«t, pastaj vijnÃ« krahasimet me domenet balto-sllave, kelte, romano-latine, greke, gjermanike, armene, po edhe hetite e tokare, pÃ«r tÃ« arritur te statusi indo-europian.
NÃ« studimet e tij pÃ«r shqipen qysh nÃ« fillim e kishte ndeshur dashamirÃ«sinÃ« e gjuhÃ«tarit dhe albanologut tÃ« rÃ«ndÃ«sishÃ«m italian Carlo Tagliavini. E. P. Hamp-i pastaj kishte kÃ«rkuar kontakte me botÃ«n shqiptare. NÃ« rrethanat e viteve â€™50 tÃ« sh. 20 ai mund tâ€™i kishte tÃ« lehta kontaktet e tilla me diasporÃ«n nÃ« SHBA, me diasporÃ«n tjetÃ«r nÃ« botÃ«n perÃ«ndimore, por jo edhe me botÃ«n shqiptare ballkanike. Duke shkuar nÃ« Greqi pÃ«r hulumtime, edhe tÃ« arbÃ«rishtes, qysh atÃ«herÃ« ai ishte orientuar dhe drejt KosovÃ«s, pÃ«r tÃ« marrÃ« kontakte nÃ« PrishtinÃ« me albanologun vendÃ«s Selman Riza mÃ« 1955. Pas njÃ« udhÃ«timi studiues nÃ« Greqi, ai duhej tÃ« kthehej nÃ« KosovÃ« pÃ«r ta vazhduar bashkÃ«punimin me RizÃ«n, por kur u kthye pas disa muajsh, atÃ« mÃ« nuk e gjeti nÃ« PrishtinÃ« dhe kÃ«shtu kuptoi dhe aspektin e fateve njerÃ«zore nÃ« kÃ«to anÃ«. Sado qÃ« nÃ« Jugosllavi mÃ« vonÃ« ai do tÃ« kishte mundÃ«si jo tÃ« vogla kontakti e bashkÃ«punimi, nÃ« KosovÃ« gjithÃ«Ã§ka do tÃ« shkonte mÃ« ngadalÃ«. NÃ« rrethanat e vÃ«shtirÃ«suara nÃ« ShqipÃ«ri e KosovÃ«, ai u detyrua tÃ« vazhdonte punÃ«n e tij nÃ«pÃ«r skajet e botÃ«s shqiptare, tek arbÃ«reshÃ«t e GreqisÃ«, duke i dhÃ«nÃ« peshÃ« kÃ«shtu interesimit tÃ« tij parÃ«sor pÃ«r zonat skajore, mbase ndonjÃ«herÃ« gjuhÃ«sisht mÃ« konservative, por edhe pÃ«r tâ€™i evituar pengesat e natyrÃ«s politike qÃ« mund tÃ« ndeshte. Natyrisht, kontaktet dhe studimet tek arbÃ«reshÃ«t e ItalisÃ«, ku gjeti njÃ« klimÃ« mÃ« tÃ« pÃ«rshtatshme dhe mikpritje tÃ« vÃ«rtetÃ«, do tÃ« jenÃ« pika e vazhdueshme e rikthimeve tÃ« tij nÃ« EuropÃ« me dekada tÃ« tÃ«ra. Por nuk e la anash as pjesÃ«n shqiptare tÃ« ish-JugosllavisÃ« â€“ konkretisht zonat e Ulqinit, tÃ« Tuzit, tÃ« TetovÃ«s a tÃ« PrespÃ«s. VetÃ« kam pasur mundÃ«sinÃ« qÃ« bashkÃ« me prof. Hamp-in tÃ« shkoja nÃ« njÃ« ekspeditÃ« dyjavore nÃ« zonat e GusisÃ« â€“ Martinaj, Vuthaj mÃ« 1976, me Ã§â€™rast kam pasur mundÃ«sinÃ« tÃ« shihja nga afÃ«r mÃ«nyrÃ«n e tij tÃ« punÃ«s nÃ« terren.
Eric Hamp-i e kishte mbaruar disertacionin e tij pÃ«r tÃ« folmen arbÃ«reshe tÃ« VakaricÃ«s, qÃ« mbetet edhe sot studimi mÃ« i gjerÃ« pÃ«rshkrues fonetik pÃ«r ndonjÃ« tÃ« folme tÃ« shqipes qysh mÃ« 1954. AtÃ« disertacion deshÃ«m ta botonim nÃ« PrishtinÃ« nÃ« vitet â€™80, por rrethanat nÃ« vend e pamundÃ«suan ndÃ«rmarrjen. VetÃ«m nÃ« vitet â€™90 miqtÃ« e pÃ«rbashkÃ«t arbÃ«reshÃ«, nÃ« radhÃ« tÃ« parÃ« profesor Francesco Altimari, e bÃ«nÃ« tÃ« mundur kÃ«tÃ« botim tÃ« rÃ«ndÃ«sishÃ«m anglisht dhe italisht. Hulumtimin nÃ« terren ai e kishte bÃ«rÃ« nÃ« vitet 1950-1952. Materialet e mbledhura nÃ« atÃ« kohÃ« i kishte sistemuar dhe interpretuar nÃ« dorÃ«shkrimin e doktoratÃ«s nÃ« Universitetin e Harvardit, pÃ«r ta mbrojtur mÃ« 1954. NÃ« atÃ« dorÃ«shkrim Hamp ka bÃ«rÃ« njÃ« pÃ«rshkrim shumÃ« tÃ« plotÃ« tÃ« fonologjisÃ«, mÃ« tÃ« plotin qÃ« Ã«shtÃ« bÃ«rÃ« ndonjÃ«herÃ« pÃ«r njÃ« tÃ« folme tÃ« shqipes. Parimet e analizave fonologjike qÃ« ka pasur ai si bazÃ« atÃ«herÃ«, e qÃ« janÃ« ato tÃ« strukturalizmit pasbllumfildian, nuk janÃ« zbatuar aty sipas modÃ«s. MbÃ«shtetja nÃ« materialet konkrete dhe hapja ndaj interpretimit edhe teorik tÃ« Ã§Ã«shtjeve tÃ« veÃ§anta gjatÃ« pÃ«rshkrimit ia kanÃ« bÃ«rÃ« tÃ« mundshme tÃ« bÃ«nte njÃ« vepÃ«r me cilÃ«si tÃ« larta, nÃ« shkallÃ«n qÃ« gjuhÃ«tari i shquar H. Gleason nga mesi i viteve â€™50, derisa po bÃ«nte njÃ« libÃ«r qÃ« do tÃ« ketÃ« histori si vepÃ«r universitare pÃ«r gjuhÃ«sinÃ« e pÃ«rgjithshme, e gjeti tÃ« pÃ«rshtatshme tÃ« merrte shembuj dhe interpretime nga ai dhe pÃ«r shqipen. PÃ«rshkrimi i tij i kap tÃ« gjitha fushat e pÃ«rshkrimit fonetik-fonologjik tÃ« tÃ« folmes arbÃ«reshe, por nuk e lÃ« pa dhÃ«nÃ« dhe kontekstin aktual dhe historik arbÃ«resh. PÃ«rveÃ§ pÃ«rshkrimeve tÃ« gjera dhe tÃ« detajuara tÃ« sistemeve tÃ« zanoreve, tÃ« gjysmÃ«zanoreve, tÃ« bashkÃ«tingÃ«lloreve dhe tÃ« theksit, kÃ«tu kemi diÃ§ka tÃ« rÃ«ndÃ«sishme pÃ«r sa i pÃ«rket intonacionit. Vrojtimet e tij pÃ«r Ã§Ã«shtjet themelore, pÃ«r tiparet dalluese tÃ« fonemave, shoqÃ«rohen nga njÃ« vrojtim krejt i veÃ§antÃ« sa i pÃ«rket distribucionit, duke ofruar shpjegime dhe zgjidhje, sidomos sa u pÃ«rket hundoreve dhe mbylltoreve, qÃ« ndoshta ende nuk janÃ« perceptuar nÃ« tÃ«rÃ« peshÃ«n e tyre. Monografia ishte e cilÃ«sisÃ« sÃ« atillÃ« qÃ« edhe nÃ« botimin e saj nÃ« vitin 1993, pra 40 vjet mÃ« vonÃ«, vinte si njÃ« vepÃ«r me rÃ«ndÃ«si pÃ«r albanologjinÃ«.
NÃ« studimet dialektologjike shqiptare profesor Hamp vlen pÃ«r njÃ« nga njohÃ«sit mÃ« tÃ« mirÃ« tÃ« tÃ« folmeve tÃ« ashtuquajtura tÃ« skajeve â€“ tÃ« arbÃ«reshÃ«ve tÃ« GreqisÃ«, tÃ« arbÃ«reshÃ«ve tÃ« ItalisÃ«, tÃ« zonave skajore gege nÃ« Maqedoni e Mal tÃ« Zi nÃ« tÃ«rÃ« brezin e tij. Ai Ã«shtÃ« njÃ« nga albanologÃ«t e paktÃ« qÃ« kanÃ« vizituar pÃ«r qÃ«llime studimi tÃ« gjitha fshatrat ku flitet arbÃ«rishtja nÃ« Greqi dhe nÃ« Itali. PÃ«r Greqi, madje, mÃ« ka treguar tÃ« ketÃ« materiale edhe pÃ«r fshatra ku nuk flitet mÃ« arbÃ«risht. Deri sot ai ka botuar disa studime pÃ«r ato tÃ« folme, diÃ§ka kemi pÃ«rkthyer dhe nÃ« kÃ«tÃ« vÃ«llim, por do tÃ« ishte dÃ«m i madh pÃ«r shkencÃ«n nÃ«se materialet qÃ« ka mbledhur ai pÃ«r gjysmÃ« shekulli nuk e marrin formÃ«n e botueshme nga ai vetÃ«. Edhe njÃ« herÃ«, nuk mund tÃ« mos e shpreh admirimin pÃ«r njÃ« dijetar me njohje dhe interesa kaq tÃ« theksuar teorikÃ«, por qÃ« nÃ« tÃ« njÃ«jtÃ«n kohÃ« kaq shumÃ« vÃ«mendje i kushton punÃ«s nÃ« terren.
Studimet e tij pÃ«r historinÃ« e gjuhÃ«s shqipe janÃ« tÃ« shkrira me ato pÃ«r etimologjitÃ«, tÃ« shpÃ«rndara nÃ«pÃ«r periodikun shkencor nÃ« gjithÃ« botÃ«n: duan veÃ§uar trajtesat pÃ«r vendin e formimit tÃ« shqipes, pÃ«rgjithÃ«sisht pÃ«r vendin e saj nÃ« kuadÃ«r tÃ« dialekteve indoeuropiane, pÃ«r raportet e saj me gjuhÃ« qÃ« fshihen nÃ« errÃ«sira tÃ« kohÃ«s, ndihmesat thelbÃ«sore lidhur me laringalet indoeuropiane nÃ« shqipen, saktÃ«simet dhe kontributet lidhur me kronologjitÃ« e ndryshimeve fonetike tÃ« shqipes dhe sqarimet e njÃ« numri jo tÃ« vogÃ«l etimologjish. Analizat e tij etimologjike synojnÃ« tÃ« shkojnÃ« gjithnjÃ« dhe njÃ« hap mÃ« larg, nuk kufizohen asnjÃ«herÃ« deri te fazat mÃ« lehtÃ« tÃ« rindÃ«rtueshme â€“ periudha romake, po synojnÃ« fazat mÃ« tÃ« errÃ«ta â€“ indoeuropiane, para-indoeuropiane, deri te lidhjet e mundshme tÃ« grupimit gjenetik tÃ« para-shqipes brenda grupit tÃ« gjuhÃ«ve indoeuropiane veriore (ku hyjnÃ« gjuhÃ«t baltike dhe gjuhÃ«t sllave) dhe tÃ« grupit tÃ« veÃ§uar nga ai tash vonÃ«, tÃ« quajtur N(orth)W(est)I(ndo-)E(european) (indoeuropianishtja verieuropiane, ku hyjnÃ«: pÃ«rveÃ§ gjuhÃ«ve tÃ« grupit tÃ« gjuhÃ«ve indoerupiane veriore edhe gjermanikishtja, keltishtja e ndonjÃ« para-gjuhÃ« tjetÃ«r), duke formuar kÃ«shtu jo mÃ« njÃ« grup nÃ« kuptimin gjenetik, po mÃ« parÃ« nÃ« kuptimin areal (tÃ« njÃ« Sprachbundi). MÃ« tej analizat e tij etimologjike nuk ndalojnÃ« te rrafshi fonetik, po ngulin kÃ«mbÃ« sidomos nÃ« zbÃ«rthimet dhe shpjegimet morfologjike, duke vendosur pastaj korrespondenca dhe relacione me sa mÃ« shumÃ« gjuhÃ« IE dhe nÃ« raporte relative.
NÃ« kÃ«tÃ« fushÃ« kanÃ« qenÃ« dhe vazhdojnÃ« tÃ« jenÃ« themeltare dhe rrugÃ«hapÃ«se studimet e tij pÃ«r Ã§Ã«shtjen e laringaleve nÃ« shqipen, po edhe pÃ«r shumÃ« Ã§Ã«shtje tÃ« tjera. Lidhur me laringalet, pÃ«r tÃ« cilat sa i pÃ«rket shqipes studimi i Hamp-it, i pÃ«rkthyer kÃ«tu, Ã«shtÃ« i pari dhe deri tash me siguri mÃ« i ploti, do thÃ«nÃ« se fjala Ã«shtÃ« pÃ«r njÃ« teori shpjeguese nÃ« suazat e gjuhÃ«sisÃ« indoeuropiane, qÃ« fillimet i ka tek intuita e Ferdinand de Saussure-it lidhur me sistemin zanor tÃ« proto-indoeuropeishtes. Sipas terminologjisÃ« qÃ« pÃ«rdorte Saussure-i, fjala ishte pÃ«r praninÃ« e â€˜koeficientÃ«ve sonantikÃ«â€™ tÃ« veÃ§antÃ«, mÃ« vonÃ« tÃ« quajtur â€˜laringalÃ«â€™ nÃ« bazÃ« tÃ« hipotezave pÃ«r njÃ« afri semite-indoeuropiane, tÃ« cilat koeficiente te zanoret e gjata tÃ« parme IE do tÃ« kenÃ« krijuar njÃ« efekt kompensator nÃ« kontekste tÃ« caktuara, si p.sh.: *-eH-C > *-?-C, ose *eH# > *?, (shÃ«nimi H indikon laringalen gjenerike, C = konsonante, # = junkturÃ«). Mekanizma tÃ« tillÃ« do tÃ« kenÃ« ndikuar nÃ« zhvillimin edhe tÃ« sonanteve tÃ« gjata kur kemi sonante rrokjeformuese tÃ« ndjekur nga njÃ« laringale para bashkÃ«tingÃ«llores. Disa prej kÃ«tyre laringaleve do tÃ« kenÃ« ndikuar nÃ« timbrin e zanores parashkuese ose vijuese. Ka pasur interpretime tÃ« ndryshme pÃ«r laringalet, ndÃ«rsa Hamp-i Ã«shtÃ« nisur nga modeli i gjuhÃ«tarit amerikan Lehmann, duke supozuar njÃ« sistem prej 4 laringalesh, tÃ« shpjeguar nÃ« mbÃ«shtetje tÃ« njÃ« numri tÃ« gjerÃ« etimonlogjish. Etimologu Martin Huld nÃ« pÃ«rgjithÃ«si i pranonte hipotezat e Hamp-it, por ai parapÃ«lqente njÃ« sistem prej 6 laringalesh. NÃ« pÃ«rgjithÃ«si ka pasur pak diskutime lidhur me laringalet nÃ« shqipen, ndÃ«rsa albanologu austriak H. Ã–lberg ka shfaqur mÃ« parÃ« dyshime lidhur me mundÃ«sinÃ« trajtimeve laringaliste nÃ« shqipen.
Studimet pÃ«r raportet midis shqipes dhe gjuhÃ«ve tÃ« Ballkanit, sidomos midis shqipes dhe rumanishtes, kanÃ« zÃ«nÃ« njÃ« vend tÃ« privilegjuar nÃ« punÃ«n e profesor Hamp-it. Mbi kÃ«tÃ« bazÃ« ai mund tÃ« jetÃ« formuluesi i njÃ« teorie pÃ«r shqipen nÃ« raport me botÃ«n e lashtÃ« ballkanike, me botÃ«n e gjuhÃ«ve dhe tÃ« dialekteve qÃ« ai i ka quajtur â€˜albanoideâ€™. Hamp mÃ« 1966 konstatonte se nÃ« studime tÃ« tilla duan kombinuar rezultatet e hulumtimet nga tri fusha tÃ« mÃ«dha â€“ ballkanistikÃ« (pra studim areal), linguistikÃ« klasike (filologji dhe epigrafi) dhe studime indoeuropiane, pÃ«r Ã§ka askush nuk mund tÃ« jetÃ« njÃ«soj kompetent. Me veprÃ«n e tij profesor Hamp e ka demantuar veten, ka treguar se kompetencat arrihen, ndÃ«rsa ky qÃ«ndrim i tij vetÃ«m sa e thekson tiparin kryesor tÃ« karakterit tÃ« tij prej shkencÃ«tari tÃ« mirÃ«filltÃ«. Krahasimet me rumanishten, qoftÃ« sa u pÃ«rket zhvillimeve fonetike nÃ« tÃ« dy gjuhÃ«t nÃ« raport me elementin roman pÃ«r shumÃ«Ã§ka tÃ« pÃ«rbashkÃ«t apo tÃ« ngjashÃ«m, qoftÃ« pÃ«r proceset qÃ« kanÃ« ngjarÃ« nÃ« to gjatÃ« pÃ«rshtatjes sÃ« elementeve tÃ« huazuara sllave, apo edhe mÃ« shumÃ« pÃ«r elementet e pÃ«rbashkÃ«ta tÃ« trashÃ«guara nÃ« kÃ«to dy gjuhÃ«, qÃ« ai i zbÃ«rthen nÃ« kategori tÃ« ndryshme, zÃ«nÃ« njÃ« hapÃ«sirÃ« tÃ« gjerÃ« nÃ« studimet e Erikut. NÃ« tÃ« vÃ«rtetÃ«, nÃ« kÃ«to raporte ai sheh njÃ« shtresÃ« tÃ« vonÃ« mesjetare qÃ« mund tÃ« jetÃ« rezultat i huazimeve tÃ« ndÃ«rsjella, por pÃ«r njÃ« pjesÃ« sheh njÃ« shtresÃ« leksikore qÃ« nuk mund tÃ« cilÃ«sohet si huazim po mÃ« parÃ« si mbetje (RestwÃ¶rter). Ato mbetje ai pÃ«rpiqej tâ€™i interpretonte nga aspekti ballkanistik dhe krahasimtar IE. AfritÃ« nÃ« kÃ«tÃ« fushÃ«, afritÃ« nÃ« sferat fonetike e morfosintaksore, paralelet nÃ« zhvillimet, etj., e bÃ«jnÃ« atÃ« tÃ« kÃ«rkojÃ« shpjegime tÃ« veÃ§anta nÃ« kÃ«tÃ« fushÃ«, duke iu drejtuar situatÃ«s gjuhÃ«sore pararomane dhe shtresÃ«s sÃ« mundshme indoeuropiane, pjesÃ« e sÃ« cilÃ«s do tÃ« ketÃ« qenÃ« albanishtja dhe duke e quajtur atÃ« realitet mÃ« tÃ« gjerÃ« gjuhÃ«sor (me mÃ« shumÃ« dialekte-gjuhÃ«) proto-albanoidishte.
Nuk mund tÃ« mos shÃ«nohet kÃ«tu ndihmesa e Eric Hamp-it pÃ«r studimet e gjuhÃ«ve tÃ« lashta tÃ« Ballkanit pÃ«rtej konceptit tÃ« tij tÃ« pÃ«rgjithshÃ«m tÃ« proto-albanoidishtes, pÃ«r tÃ« cilin mund tÃ« diskutohet, pra pÃ«r mesapishten dhe raportet e saj me shqipen, pÃ«r raportet e shqipes me trakishten, me dakishten e me gjuhÃ« tÃ« tjera. PÃ«r kÃ«to kemi thÃ«nÃ« diÃ§ka te revista Studime 3/ 1996, por edhe kÃ«tu do tÃ« themi vetÃ«m se mund tÃ« diskutohen konceptimet si ai i vendosjes sÃ« shqipes tok me dakishten dhe argumentet qÃ« e afrojnÃ« atÃ« mÃ« shumÃ« me kÃ«tÃ« pjesÃ« tÃ« grupit sesa me atÃ« qÃ« tradicionalisht quhet ilirishte, e me kÃ«tÃ« edhe disa pÃ«rcaktime lidhur me vendin ku ishte folur shqipja nÃ« lashtÃ«si, me raportet me rumanishten, etj. Nuk ka dyshim se Ã§Ã«shtje tÃ« tilla mund tÃ« ngjallin diskutime ndÃ«r albanistÃ«. VetÃ« me to do tÃ« merrem sÃ«rish nÃ« mÃ«nyrÃ« tÃ« veÃ§antÃ« njÃ« njÃ« artikull tjetÃ«r.
KÃ«tu do tâ€™i kthehemi, megjithatÃ« faktit se gjithÃ« duke dhÃ«nÃ« ndihmesa pÃ«r studimet e shqipes, ai nuk la pa bÃ«rÃ« gjÃ«ra sa i pÃ«rket pÃ«rhapjes sÃ« vlerave tÃ« botÃ«s shqiptare, sidomos tÃ« arbÃ«reshÃ«ve dhe tÃ« KosovÃ«s, me tÃ« cilat kishte kontakte tÃ« drejtpÃ«rdrejta. Duke e ruajtur dhe selitur interesin e Universitetit tÃ« Chicago-s pÃ«r studimet shqiptare, ai nuk reshti sÃ« nxituri ndÃ«rmarrjet institucionale pÃ«r kÃ«to studime. NÃ« vitet â€™70 kishim provuar bashkÃ« mbarÃ«shtrimin dhe realizimin e njÃ« projekti tÃ« gjerÃ« studimesh pÃ«rqasÃ«se tÃ« shqipes me anglishten, e bÃ«mÃ« projektin dhe nÃ« bazÃ« tÃ« raporteve tona marrÃ«veshjen e firmosÃ«n Rektori i UP-sÃ« Gazmend Zajmi kÃ«tu dhe autoritetet amerikane nÃ« Chicago, por rrethanat e vÃ«shtirÃ«suara pÃ«r ne nÃ« fillim tÃ« viteve â€™80 e pamundÃ«suan realizimin e atij projektit qÃ« do tÃ« kishte rrezatime shumÃ« mÃ« tÃ« gjera. Eriku, megjithatÃ«, ishte i pranishÃ«m nÃ« PrishtinÃ«. Ai madje nuk ndenji indiferent as sa i pÃ«rket Ã§Ã«shtjes sÃ« KosovÃ«s nÃ« periudha tÃ« vÃ«shtira tÃ« viteve â€™90, po ndÃ«rmori veprime, shkroi letra mbÃ«shtetÃ«se tek autoritetet e vendit tÃ« tij, u pÃ«rpoq tÃ« ndihmonte pÃ«r gjetjen e njÃ« zgjidhjeje tÃ« pranueshme pÃ«r Ã§Ã«shtjen, deri edhe nÃ« KonferencÃ«n e RambujesÃ«, kur kÃ«shilltarit tÃ« delegacionit amerikan i dÃ«rgonte letra me shpjegime e propozime pÃ«r njÃ« kushtetutÃ« tÃ« ardhshme tÃ« KosovÃ«s sÃ« pavarur.
PÃ«r veprimtarinÃ« e tij shkencore, Erik P. Hamp u zgjodh anÃ«tar i jashtÃ«m i ASHAK nÃ« fillim tÃ« viteve â€™90, por dÃ«shminÃ« solemne pÃ«r kÃ«tÃ« arritÃ«m tâ€™ia dorÃ«zonim nÃ« PrishtinÃ« vetÃ«m nÃ« vitin 2005.

BOTIMI
VeprimtarinÃ« mbi gjysmÃ«shekullore studimore tÃ« profesor dr. Eric Hamp-it nÃ« fushÃ«n e albanistikÃ«s e shquajnÃ« vlera tÃ« shumta. Hulumtimet e tij tÃ« specializuara pÃ«r gjuhÃ« tÃ« ndryshme, por tÃ« integruara nÃ« vÃ«shtrimet e pÃ«rgjithshme krahasuese dhe tipologjike, areale dhe gjenetike, kontrastive dhe tÃ« kontaktit, indoeuropiane dhe ballkanike, pÃ«r albanistikÃ«n kanÃ« peshÃ«, sepse, nÃ« shumÃ« aspekte shqipja Ã«shtÃ« gjuha e tij e parÃ« e interersimit, por, edhe mÃ« shumÃ« sepse, duke qenÃ« indoeuropeist i shquar, vÃ«shtrimet e tij pÃ«r shqipen sjellin aspekte dhe vrojtime qÃ« tÃ« tjerÃ«t i kanÃ« hetuar mÃ« pak. Duke qenÃ« nga studiuesit shumÃ« tÃ« paktÃ« qÃ« hapÃ«sirat arbÃ«reshe tÃ« GreqisÃ« dhe tÃ« ItalisÃ« i ka shkelur fshat mÃ« fshat pÃ«r qÃ«llime studiuese, duke qenÃ« njohÃ«s i disiplinave si romanistika e sllavistika, studiues i disiplinave si keltologjia, armenologjia, gjermanistika, po edhe tokaristika, duke qenÃ« studiues me rigorozitet e akribi dhe ndjekÃ«s i zhvillimeve teorike nÃ« fushÃ«n e gjuhÃ«sisÃ«, prandaj shumÃ« i respektuar gjithandej nÃ« qarqet e kompatrativistÃ«ve, shkrimet e tij pÃ«r shqipen marrin peshÃ« tÃ« veÃ§antÃ«.
Studimet e Eric P. Hamp-it janÃ« botuar nÃ«pÃ«r organe dhe revista tÃ« ndryshme tÃ« specializuara, si ndihmesa pÃ«r Ã§uarjen mÃ« tej tÃ« dijeve tÃ« fushave pÃ«rkatÃ«se. PÃ«r fat tÃ« keq, deri sot ato nuk janÃ« pÃ«rmbledhur nÃ« ndonjÃ« botim me pÃ«rhapje mÃ« tÃ« rregullt dhe as pÃ«rkthyer pÃ«r njÃ« publik mÃ« tÃ« gjerÃ« lexuesish e studiuesish tÃ« shqipes. Duke qenÃ« tÃ« shpÃ«rndara dhe jo gjithnjÃ« shumÃ« aksesibÃ«l pÃ«r studiuesit e interesuar, ato kanÃ« mbetur shpesh tÃ« pakonsultuara dhe nuk janÃ« vÃ«nÃ« nÃ« dialogun e nevojshÃ«m albanistik. Nuk ka dyshim se nÃ« synimet e profesor Hamp-it me rÃ«ndÃ«si ka qenÃ« vetÃ« rezultati i hulumtimit dhe jo nÃ« radhÃ« tÃ« parÃ« botimi, prandaj edhe monografia e tij pÃ«r tÃ« folmen e VakaricÃ«s mbeti pa botuar rreth 40 vjet. Kjo gjendje, ndÃ«rkaq, i ka lÃ«nÃ« tÃ«rÃ« kÃ«to dije dhe rezultate jo mjaft tÃ« integruara nÃ« proceset zhvillimore tÃ« shkencave albanistike.
Duke e vlerÃ«suar ndihmesÃ«n qÃ« ka dhÃ«nÃ« profesor Hamp-i pÃ«r studimet albanistike, duke e ndjerÃ« nevojÃ«n e pranisÃ« mÃ« tÃ« plotÃ« tÃ« veprÃ«s sÃ« tij pÃ«r studiuesit dhe lexuesit shqiptarÃ«, ASHAK-u vendosi tÃ« botonte njÃ« vÃ«llim me studime tÃ« zgjedhura tÃ« tij. Detyra e zgjedhjes dhe pÃ«rgatitjes iu ngarkua autorit tÃ« kÃ«tyre radhÃ«ve, ndÃ«rsa pÃ«rkthimi duhej tÃ« angazhonte mÃ« shumÃ« studiues. NjÃ« numÃ«r tÃ« atyre studimeve tashmÃ« e kishim nÃ« dispozicion dhe mund tÃ« fillonim. Mbeteshin dilemat rreth pÃ«rparÃ«sive qÃ« do tÃ« caktoheshin. Gama e gjerÃ« e studimeve tÃ« profesor Hamp-it tÃ« vÃ« vazhdimisht nÃ« ndÃ«rdymje: Ã§ka tÃ« pÃ«rzgjedhÃ«sh? VÃ«shtirÃ«sia e dytÃ« del nga mungesat e mÃ«dha tÃ« bibliotekave tona dhe pamundÃ«sia pÃ«r tâ€™i gjetur revistat dhe botimet e specializuara nÃ« vend nÃ« rastet kur nuk dispononim njÃ« separat apo fotokopje. VÃ«shtirÃ«sia tjetÃ«r dilte te pÃ«rkthimi: gjuhÃ«sia e krahasuar nÃ« dy shekujt e fundit ka zhvilluar metoda studimi dhe aparaturÃ« koncetuale, e me kÃ«tÃ« terminologji tÃ« gjerÃ«, e cila nÃ« gjuhÃ«n shqipe shpesh mungon. PÃ«rtej terminologjisÃ« del vÃ«shtirÃ«sia qÃ« shtron stili shumÃ« konciz, i saktÃ« dhe i nuancuar i Hamp-it. Dhe prÃ«tej tÃ« gjithave, nÃ« shkrimet e tij ka pa fund shenja diakritike, tÃ« nevojshme pÃ«r shkallÃ«n e saktÃ«sisÃ« sÃ« mendimit.
Brenda kohÃ«s qÃ« kishim nÃ« dispozicion pÃ«r realizimin e projektit nuk ishte e mundshme tÃ« pÃ«rmblidhej as fizikisht e tÃ«rÃ« vepra albanistike e Hamp-it. MÃ« nÃ« fund pÃ«rzgjedhja pÃ«rfshiu studime qÃ« hyjnÃ« nÃ« disa shtylla interesimi: studime tÃ« pÃ«rgjithshme pÃ«r shqipen, studime pÃ«r raportet e shqipes me gjuhÃ«t e tjera indoeuropiane, studime pÃ«r Ã§Ã«shtje tÃ« veÃ§anta tÃ« shqipes, nga aspekti historik dhe krahasues, studime pÃ«r Ã§Ã«shtje tÃ« veÃ§anta tÃ« zhvillimit tÃ« shqipes dhe studime tÃ« pÃ«rzgjedhura etimologjike, nÃ« tÃ« cilat shtrohen probleme mÃ« tÃ« gjera. PÃ«rzgjedhja e parÃ« qe mÃ« e gjerÃ«, por me kohÃ« u reduktua pÃ«r shkak tÃ« kohÃ«s nÃ« dispozicion pÃ«r pÃ«rkthim. Tash qÃ« vÃ«llimi u bÃ« gati, duket e dÃ«shirueshme qÃ« nÃ« njÃ« tÃ« ardhme jo tÃ« largÃ«t tÃ« bÃ«jmÃ« gati njÃ« vÃ«llim tÃ« dytÃ«, ku do tÃ« pÃ«rfshiheshin studimet e tjera tÃ« profesor Hamp-it pÃ«r shqipen ose tÃ« njÃ« natyre mÃ« tÃ« pÃ«rgjithshme, por qÃ« shqipen e kanÃ« brenda si egzemplifikim. GjatÃ« punÃ«s vazhdimisht erdhi duke mâ€™u pÃ«rforcuar bindja se ishte e nevojshme qÃ« e tÃ«rÃ« vepra albanistike, po edhe tjetÃ«r, e profesor Hamp-it tÃ« botohej e pÃ«rmbledhur nÃ« versionin origjinal. Kjo punÃ« nuk mund tÃ« bÃ«het nÃ« PrishtinÃ«. Ndoshta do tÃ« jetÃ« e mundshme ta bÃ«jmÃ« nÃ« njÃ« bashkÃ«punim me institucionet universitare nÃ« SHBA.
Fakti se u deshÃ«n angazhuar mÃ« shumÃ« pÃ«rkthyes krijonte njÃ« vÃ«shtirÃ«si. Prandaj u desht qÃ« pÃ«rkthimet tÃ« redaktoheshin dhe kjo punÃ« u bÃ« nga autori i kÃ«tyre rreshtave, i cili Ã«shtÃ« kujdesur dhe pÃ«r shenjat e veÃ§anta. TÃ« themi po ashtu se janÃ« ruajtur maksimalisht synimet dhe veÃ§antitÃ« stilistike tÃ« pÃ«rkthyesve. Ã‹shtÃ« synuar afrimi i termave dhe evitimi i paqartÃ«sive qÃ« mund tÃ« jenÃ« hetuar, e qÃ« nÃ« tekste tÃ« tilla janÃ« gjithnjÃ« tÃ« mundshme.
Me kÃ«tÃ« rast duam tÃ« falÃ«nderojmÃ« Profesor dr. Eric P. Hamp-in pÃ«r lejen qÃ« na dha pÃ«r tâ€™i pÃ«rkthyer dhe botuar studimet e tij shqip dhe pÃ«rkthyesit pÃ«r angazhimin e tyre.
PÃ«rkthimet e teksteve janÃ« bÃ«rÃ« si vijon:
B. Rugova: 1. Shqipja; 8. Kategoria e numrit ;
Rr. PaÃ§arizi: 2. Gjuha shqipe; 4. Vendi i shqipes ; 5. Shqipja dhe mesapishtja
Sh. Munishi: 9. Mbi tÃ« folmet arvanitase tÃ« AtikÃ«s dhe tÃ« Megaridit; 10. Diftongjet e MandricÃ«s; 14. DÃ«shmi pÃ«r laringalet nÃ« shqipe; 22. Mbi pÃ«rhapjen dhe prejardhjen e fjalÃ«s vatra; 24. Strunga; 25. Mbi prejardhjen dhe pÃ«rhapjen e (h)urda;
G. BÃ«rlajolli: 11. PÃ«rhapja shqiptare e toponimeve sllave nÃ« Greqi; 13. Mbi lateralet historike tÃ« serbokroatishtes; 17. u? dhe b para u-sÃ« dhe pranÃ« zanoreve
B. Pllana: 12. Ndikimi i hershÃ«m i sllavishtes nÃ« shqipen
R. Ismajli: 3. Gjuha shqipe dhe fqinjtÃ« e saj. 6. Trakishtja, dakishtja dhe korrespondencat shqipe-rumune; 7. Shqipja dhe baltishtja si Ã§elÃ«sa pÃ«r trakishten; 15. Studime rreth /o/-sÃ« nÃ« gjuhÃ«n shqipe ; 16. Studime pÃ«r indoeuropianishten *oi, ei; 18. Mbi pjesoret mÃ« *-m- nÃ« baltishten, luvishten dhe shqipen ; 19. Shqipja Ã«shtÃ«; 21. Fjala javÃ«, reduktimi i saj fonetik dhe sintaksa ; 23. Autoktonia vatr?; 26. Biso; 27. *Nissia - niÅ¡ ; 28. Indoeuropiania *leugh- nÃ« rajonin Ponto-Baltik; 29. Indoeuropiania *leugh- nÃ« shqipen; Indoeuropianishtja veriperÃ«ndimore â€˜lugÃ«â€™; 31. ShÃ«nime pÃ«r relikte procesesh tÃ« shkuara morfologjike;

Më shumë Ekskluzive

Mundësuar nga VEVI Networks