|
|
STUDIMET ALBANISTIKE TË PROFESOR ERIC P. HAMP-IT
Shkruan: Akad. Rexhep Ismajli
Interesimet për gjuhën, kulturën dhe historinë shqiptare në SHBA janë mjaft të hershme. Këto interesime u nxitën nga fundi i sh. 19 dhe fillimi i sh. 20 dhe me vendosjen dhe forcimin e komunitetit shqiptar në Amerikë. Pjesa e dytë e sh. 20 ishte koha kur këto studime morën impulse të reja, sidomos me largimin e shumë intelektualëve nga vendi pas Luftës së Dytë Botërore.
Pas brezit të Konicës e të Nolit, intelektualë, shkrimtarë, po edhe studiues, veprimtarë të shquar politikë, erdhi një brez tjetër intelektualësh, që veprimtarinë e vet e shihte më të diversifikuar, pra edhe të atillë që përqendroheshin në radhë të parë në shkencë. Të kujtojmë me këtë rast punën e Stavro Skendit, të Arshi Pipës, të Safete Jukës, të Sami Repishtit, të Nikolla Panos, të Peter Priftit e shumë të tjerëve. Ata dhanë ndihmesa me vlerë për studimet shqiptare gjithë duke i shkrirë ato në rrjedhat amerikane dhe ndërkombëtare.
Albanistët amerikanë kanë shtruar çështje me rëndësi për studimet gjuhësore shqiptare. Interesimet e mjediseve të ndryshme amerikane për nxënien e gjuhës shqipe kanë sjellë si rezultat manuale të vlefshme. Përvoja e madhe në përshkrimin e gjuhëve, teknikat dhe metodat e zhvilluara për hulumtimin në terren, kanë bërë që ata të jepnin vepra me vlerë, si përshkrimi i E. P. Hamp-it për të folmen e Vakaricës, i Leonard Newmark-ut për të folmen e Beratit, studimi gjenerativ i fonologjisë së shqipes i Gary L. Bevington-it, studimet e Victor Friedman-it për morfosintaksën, për tekstet e sh. 19, ashtu si për krahasimet e thelluara me gjuhët e tjera ballkanike, të Joseph Brian-it për infinitivin të parë dhe në kontekst ballkanik, të Janet Byron-it për standardizimin e shqipes, etj. Duke qenë studimet krahasimtare në SHBA dukshëm më të avancuara, sidomos në gjysmën e dytë të sh. 20, këta studiues kanë bërë që edhe për shqipen të kemi rezultate të shquara, si ato të Hamp-it. Kjo ka bërë që edhe në fushën e studimeve etimologjike atje të bëhen përpjekje serioze, e kjo domethënë edhe në fushë të historisë së brendshme të gjuhës. Do përmendur këtu, përveç Hamp-it, edhe Martin Huld me etimologjitë e tij. Në studimet ballkanistike dijetarët amerikanë po bëhen gjithnjë e më shumë prijës. Shqipja në këtë aspekt zë një vend qendror në aportet e Hamp-it, të Brian-it e sidomos të Friedman-it, të Kazazis-it, etj. Në fushën e mësimdhënies e të fjalorëve po ashtu ka pasur rezultate: nga hartimi i Gramatikës së referimit e deri te Fjalori i tipit Oxford të L. Newmark-ut. Në albanistikën amerikane ka pasur depërtime serioze në zbatimin e parimeve dhe të metodave të sociolinguistikës, po ashtu, por kanë munguar, pos në fonologji, zbatimet e të arriturave serioze të gjuhësisë dominante amerikane të 40 vjetëve të fundit – të metodave gjenerative-transfromacionale, në fushën e shqipes. Kjo mund të ketë arsye të ndryshme, ndër të cilat komunikimi ynë i një niveli të ulët me to mund të jetë shumë e rëndësishme.
Studime më të thelluara albanistike në SHBA nga amerikanët joshqiptarë janë ndërmarrë pas LDB-së dhe mund të thuhet se rritja e tyre ka ndjekur dhe njëfarë paralelizmi me rritjen e këtyre dijeve në Shqipëri dhe në Kosovë. Hulumtimet serioze si ato të Millman Parry-t me ekipin e tij në fushë të folklorit dhe etnologjisë, sa i përket pjesës shqiptare, kanë mbetur relativisht të panjohura dhe ende jo mjaft të ndriçuara, për shkak se vetë Parry dhe nxënësi i tij A. Lord më vonë theksuan kryesisht aspektin sllavistik të veprimtarisë së tyre. Ka pasur ndërkohë mjaft studime në fushën e historisë dhe të dijeve të tjera albanologjike. Sa i përket sasisë, ndihmesat mund të jenë më të shumta dhe pritet të bëhen të tilla, por sa i përket cilësisë, ato janë të dorës së parë. Për studimet shqiptare në Kosovë dhe në Shqipëri ato paraqesin një ndihmesë me vlerë drejt integrimit në rrafshet më të larta të shkencës ndërkombëtare. Në fushat e tjera, histori, etnologji, politologji ka pasur po ashtu rezultate me vlerë. Mjafton të përmendim këtu autorë si Edwin Jacques, Antonia Yung, Bern Fisher, e të tjerë. Në këto fusha nuk ka qenë pa rëndësi as ndihmesa e shqiptarëve të Amerikës që nga Skendi, Pipa, Repishti, Juka, Pano, Prifti e deri te Biberaj.
ALBANISTI ERIC P. HAMP
Duajeni i studimeve albanistike në SHBA, profesori i Universiteti të Chicago-s, Eric Pratt Hamp (1920) studimet e shqipes i kishte bërë objekt preokupimesh të thelluara qysh në vitet e hershme ’50 të sh. 20. Në atë kohë në gjuhësi në SHBA përshkrimet e gjuhëve të veçanta bëheshin me kritere rigoroze dhe të përpunuara. Edhe vetë Eric Hamp, në parathënien e veprës së tij Vaccarizzo Albanian Phonology, jepte indikacione për fillimet e tij në gjuhësi, që kishin kaluar nëpër njohjet e teorive të Zellig Harris-it, natyrisht të traditës pas-bllumfildiane, po edhe të trashëgimisë së Edward Sapir-it, të Keneth L. Pike-ut, të gjitha gjerësisht në ndërlidhje me teoritë e shkollës së Pragës, të strukturalizmit të Louis Hjelmslev-it atëherë shumë aktual, të Nikolaj S. Trubeckoi-t e Roman Jakobson-it, pra, të rrymimeve të rëndësishme strukturale të asaj kohe. Paralelisht me hulumtimin intensiv për të folmen arbëreshe të Vakaricës, Eric P. Hamp i kishte vijuar më tej hulumtimet e tij të thelluara në fushat teorike, për çka flasin ndihmesat e tij të veçanta si Fjalori teknik-terminologjik i gjuhësisë amerikane, antologjia e madhe Readings in Linguistics, etj., në një anë, dhe studimet po kështu të thelluara në gjuhësinë e krahasuar indoeuropiane, në mënyrë specifike në domenet e shqipes, të keltishtes, të gjuhëve baltike e sllave, të italikishtes, të gjuhëve gjermanike, të armenishtes, po edhe të tokarishtes dhe të gjuhësisë indoeuropiane në tërësi. Kur merr e shikon sot bibliografinë e shkrimeve të botuara të Eric P. Hamp-it, që përfshin kryesisht artikuj të shkurtë në gjuhë të ndryshme të shpërndarë nëpër revista të specializuara gjithandej në botë, të habit gjerësia kaq e madhe e rrethit të gjuhëve të marra në shqyrtim, të habisin njohjet ashtu të thelluara në çështje kaq specifike të studimeve përkatëse dhe njëherësh depërtimi në çështjet në aspektin teorik të interpretimit dhe të shpjegimit të fenomeneve gjuhësore. Edhe vetëm të mësosh gjithë ato gjëra sikur nuk mjafton një jetë njerëzore.
Në rrjedhat teorike linguistike Eric P. Hamp-i gjatë tërë gjysmës së shekullit të kaluar ka qenë në vorbullën e zhvillimeve amerikane, duke i jetuar ato, të themi, aktivisht që nga strukturalizmi e gjenerativizmi i Harris-it shpunë drejt gjenerativizmit-transformacionalizmit te Chomsky dhe vështrimet e tjera në kryqëzimet më të mëdha teorike të kohës – në SHBA. Në studimet e tij do të gjejmë diskutime teorike për çështjet që në kohët përkatëse ishin rrjedhat kryesore, por gjithnjë me materiale të shumta nga gjuhët më të ndryshme. Edhe çështjet e rëndësishme brenda teorive që kërkojnë abstraksion dhe që parasupozojnë universaliet, Eric Hamp-i nuk heq dorë nga realiet gjuhësore dhe interpretimi i materialeve konkrete.
Siç e thoshte ai vetë në parathënien e studimit të tij për të folmen e Vakaricës, në fillim kishte dilema rreth veçimit dhe ndarjes së dy rrafsheve të studimit, të sinkronisë dhe të diakronisë, që kërkohej si një postulat i strukturalizmit, sidomos atij me prejardhje sosyriane. Thellimi gjithnjë e më i madh në studimet krahasuese të gjuhëve të ndryshme, mbase paralelisht me të njohja në gjerësi të jashtëzakonshme të gjuhëve të ndryshme, sikur i bënë atij të mundur të ndjehej dhe të vepronte po kaq brenda teorive krahasimtare, duke integruar në to njohjet e zhvillimeve të fundit teorike. Kur zhytesh më thellë në leximet e studimeve të tij konkrete për gjuhë të ndryshme, nuk mund të mos e hetosh kalimin fare të lehtë nga dijet e brezit të Karl Brugmann-it, të F. de Saussure-it (në fushën indoeuropiane), pastaj të Antoine Meillet-së, të Holger Pedersen-it, të Joshua Whatmough-t e të Jerzy Kury?owicz-it e deri tek ato të Émile Benveniste-it dhe komparativistëve më modernë, një vijë në zhvillim e të menduarit komparatist, tek të menduarit të fazës teorike të vonë strukturale dhe gjenerative, duke i shkrirë mrekullisht përmes analizës së gjuhëve dhe të problemeve konkrete. Përmes këtij rrugëtimi ndoshta shpjegohet dhe nevoja e tij e vazhdueshme për të diskutuar dhe ridiskutuar çështjet, duke ndjekur vazhdimisht vijën e shpjegimit, pra të zbulimit të proceseve që kanë mundur të ndodhnin gjatë kalimeve nga një fazë në tjetrën, apo që kanë mundur të shkaktonin kalimet e tilla. Kështu ai jo rrallë detyrohet t’i rimarrë idetë e veta të mëhershme, t’i rivështrojë ato në kontekstin e njohjeve të reja. E gjithë veprimtaria e tij hulumtuese mund të shihet si një proces i pandashëm drejt zbulimit të të vërtetave, çka i karakterizon shkencat. Interpretimi nuk është i huaj për të, por ai bëhet gjithnjë në suaza të kufizimeve nga të dhënat.
Nuk mund të mos themi dhe një fjalë për mënyrën e shkrimit të studimeve të Eric P. Hmap-it. Duke u nisur nga qëndrimi i tij hulumtues dhe debatues ndaj çështjeve, sikur mund të kuptojmë pse veprat me gjerësi monografike të Eric-ut janë të pakta. Shumica dërmuese e shkrimeve të tij janë artikuj të shkurtë, shumë specifikë, me shumë përdegëzime, me analiza detajesh dhe nxjerrje përfundimesh sa më largvajtëse. Gjetja e pikave relevante nga një pozitë e njohësit të shumë gjuhëve dhe të krahasimeve në perspektivat, për të të qarta, të raporteve gjenetike apo areale (Sprachbund) dhe, prandaj, edhe depërtimet në parim më të thella.
Duke mos pasur mundësi që këtu të merremi më tej me parimet që e drejtojnë punën e tij shumë të frytshme hulumtuese (kjo do të kërkonte një studim të veçantë), do të themi se në studimet e gjuhësisë krahasuese Eric Hamp-i sot vlen për një nga autoritetet e botës, qoftë sa i përket mënyrës së studimit (njihen disa të ashtuquajtura parime Hamp), të vizionit dhe të konceptimit të përgjithshëm për indoeuropianishten e rindërtuar, apo të pikëpamjeve konkrete për një varg fushash më specifike, si ajo e keltishtes, e armenishtes, më shumë e shqipes, e gjuhëve të lashta të Europës Juglindore, e gjuhëve baltike, e gjuhëve sllave po edhe e latinishtes, greqishtes, më shumë e tokarishtes, po edhe e gjuhëve lindore. Dhe të gjitha këto të mbëltuara në kontekste më të gjera, jo më vetëm gjenetike, po ndërlidhtas areale.
Studimet indoeuropiane në albanologji me veprën e Eric P. Hamp-it janë shpënë përpara. Njohjet e tij të thella të problematikave keltike, balto-sllave, greke, armene, hetite, tokare, indo-iraniane, por edhe romane e ballkanistike dhe përgjithësisht të komparativistikës indoeuropiane, i kanë siguruar mundësi përqasjeje që më parë nuk ishin theksuar. Rindërtimet e tij ndjekin një procedurë të rregullt: të rindërtimit të të dhënave brenda shqipes, së pari të dokumentuar, pastaj në terren, për të arritur në fazën e shqipes së përbashkët, pastaj vijnë krahasimet me domenet balto-sllave, kelte, romano-latine, greke, gjermanike, armene, po edhe hetite e tokare, për të arritur te statusi indo-europian.
Në studimet e tij për shqipen qysh në fillim e kishte ndeshur dashamirësinë e gjuhëtarit dhe albanologut të rëndësishëm italian Carlo Tagliavini. E. P. Hamp-i pastaj kishte kërkuar kontakte me botën shqiptare. Në rrethanat e viteve ’50 të sh. 20 ai mund t’i kishte të lehta kontaktet e tilla me diasporën në SHBA, me diasporën tjetër në botën perëndimore, por jo edhe me botën shqiptare ballkanike. Duke shkuar në Greqi për hulumtime, edhe të arbërishtes, qysh atëherë ai ishte orientuar dhe drejt Kosovës, për të marrë kontakte në Prishtinë me albanologun vendës Selman Riza më 1955. Pas një udhëtimi studiues në Greqi, ai duhej të kthehej në Kosovë për ta vazhduar bashkëpunimin me Rizën, por kur u kthye pas disa muajsh, atë më nuk e gjeti në Prishtinë dhe kështu kuptoi dhe aspektin e fateve njerëzore në këto anë. Sado që në Jugosllavi më vonë ai do të kishte mundësi jo të vogla kontakti e bashkëpunimi, në Kosovë gjithëçka do të shkonte më ngadalë. Në rrethanat e vështirësuara në Shqipëri e Kosovë, ai u detyrua të vazhdonte punën e tij nëpër skajet e botës shqiptare, tek arbëreshët e Greqisë, duke i dhënë peshë kështu interesimit të tij parësor për zonat skajore, mbase ndonjëherë gjuhësisht më konservative, por edhe për t’i evituar pengesat e natyrës politike që mund të ndeshte. Natyrisht, kontaktet dhe studimet tek arbëreshët e Italisë, ku gjeti një klimë më të përshtatshme dhe mikpritje të vërtetë, do të jenë pika e vazhdueshme e rikthimeve të tij në Europë me dekada të tëra. Por nuk e la anash as pjesën shqiptare të ish-Jugosllavisë – konkretisht zonat e Ulqinit, të Tuzit, të Tetovës a të Prespës. Vetë kam pasur mundësinë që bashkë me prof. Hamp-in të shkoja në një ekspeditë dyjavore në zonat e Gusisë – Martinaj, Vuthaj më 1976, me ç’rast kam pasur mundësinë të shihja nga afër mënyrën e tij të punës në terren.
Eric Hamp-i e kishte mbaruar disertacionin e tij për të folmen arbëreshe të Vakaricës, që mbetet edhe sot studimi më i gjerë përshkrues fonetik për ndonjë të folme të shqipes qysh më 1954. Atë disertacion deshëm ta botonim në Prishtinë në vitet ’80, por rrethanat në vend e pamundësuan ndërmarrjen. Vetëm në vitet ’90 miqtë e përbashkët arbëreshë, në radhë të parë profesor Francesco Altimari, e bënë të mundur këtë botim të rëndësishëm anglisht dhe italisht. Hulumtimin në terren ai e kishte bërë në vitet 1950-1952. Materialet e mbledhura në atë kohë i kishte sistemuar dhe interpretuar në dorëshkrimin e doktoratës në Universitetin e Harvardit, për ta mbrojtur më 1954. Në atë dorëshkrim Hamp ka bërë një përshkrim shumë të plotë të fonologjisë, më të plotin që është bërë ndonjëherë për një të folme të shqipes. Parimet e analizave fonologjike që ka pasur ai si bazë atëherë, e që janë ato të strukturalizmit pasbllumfildian, nuk janë zbatuar aty sipas modës. Mbështetja në materialet konkrete dhe hapja ndaj interpretimit edhe teorik të çështjeve të veçanta gjatë përshkrimit ia kanë bërë të mundshme të bënte një vepër me cilësi të larta, në shkallën që gjuhëtari i shquar H. Gleason nga mesi i viteve ’50, derisa po bënte një libër që do të ketë histori si vepër universitare për gjuhësinë e përgjithshme, e gjeti të përshtatshme të merrte shembuj dhe interpretime nga ai dhe për shqipen. Përshkrimi i tij i kap të gjitha fushat e përshkrimit fonetik-fonologjik të të folmes arbëreshe, por nuk e lë pa dhënë dhe kontekstin aktual dhe historik arbëresh. Përveç përshkrimeve të gjera dhe të detajuara të sistemeve të zanoreve, të gjysmëzanoreve, të bashkëtingëlloreve dhe të theksit, këtu kemi diçka të rëndësishme për sa i përket intonacionit. Vrojtimet e tij për çështjet themelore, për tiparet dalluese të fonemave, shoqërohen nga një vrojtim krejt i veçantë sa i përket distribucionit, duke ofruar shpjegime dhe zgjidhje, sidomos sa u përket hundoreve dhe mbylltoreve, që ndoshta ende nuk janë perceptuar në tërë peshën e tyre. Monografia ishte e cilësisë së atillë që edhe në botimin e saj në vitin 1993, pra 40 vjet më vonë, vinte si një vepër me rëndësi për albanologjinë.
Në studimet dialektologjike shqiptare profesor Hamp vlen për një nga njohësit më të mirë të të folmeve të ashtuquajtura të skajeve – të arbëreshëve të Greqisë, të arbëreshëve të Italisë, të zonave skajore gege në Maqedoni e Mal të Zi në tërë brezin e tij. Ai është një nga albanologët e paktë që kanë vizituar për qëllime studimi të gjitha fshatrat ku flitet arbërishtja në Greqi dhe në Itali. Për Greqi, madje, më ka treguar të ketë materiale edhe për fshatra ku nuk flitet më arbërisht. Deri sot ai ka botuar disa studime për ato të folme, diçka kemi përkthyer dhe në këtë vëllim, por do të ishte dëm i madh për shkencën nëse materialet që ka mbledhur ai për gjysmë shekulli nuk e marrin formën e botueshme nga ai vetë. Edhe një herë, nuk mund të mos e shpreh admirimin për një dijetar me njohje dhe interesa kaq të theksuar teorikë, por që në të njëjtën kohë kaq shumë vëmendje i kushton punës në terren.
Studimet e tij për historinë e gjuhës shqipe janë të shkrira me ato për etimologjitë, të shpërndara nëpër periodikun shkencor në gjithë botën: duan veçuar trajtesat për vendin e formimit të shqipes, përgjithësisht për vendin e saj në kuadër të dialekteve indoeuropiane, për raportet e saj me gjuhë që fshihen në errësira të kohës, ndihmesat thelbësore lidhur me laringalet indoeuropiane në shqipen, saktësimet dhe kontributet lidhur me kronologjitë e ndryshimeve fonetike të shqipes dhe sqarimet e një numri jo të vogël etimologjish. Analizat e tij etimologjike synojnë të shkojnë gjithnjë dhe një hap më larg, nuk kufizohen asnjëherë deri te fazat më lehtë të rindërtueshme – periudha romake, po synojnë fazat më të errëta – indoeuropiane, para-indoeuropiane, deri te lidhjet e mundshme të grupimit gjenetik të para-shqipes brenda grupit të gjuhëve indoeuropiane veriore (ku hyjnë gjuhët baltike dhe gjuhët sllave) dhe të grupit të veçuar nga ai tash vonë, të quajtur N(orth)W(est)I(ndo-)E(european) (indoeuropianishtja verieuropiane, ku hyjnë: përveç gjuhëve të grupit të gjuhëve indoerupiane veriore edhe gjermanikishtja, keltishtja e ndonjë para-gjuhë tjetër), duke formuar kështu jo më një grup në kuptimin gjenetik, po më parë në kuptimin areal (të një Sprachbundi). Më tej analizat e tij etimologjike nuk ndalojnë te rrafshi fonetik, po ngulin këmbë sidomos në zbërthimet dhe shpjegimet morfologjike, duke vendosur pastaj korrespondenca dhe relacione me sa më shumë gjuhë IE dhe në raporte relative.
Në këtë fushë kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë themeltare dhe rrugëhapëse studimet e tij për çështjen e laringaleve në shqipen, po edhe për shumë çështje të tjera. Lidhur me laringalet, për të cilat sa i përket shqipes studimi i Hamp-it, i përkthyer këtu, është i pari dhe deri tash me siguri më i ploti, do thënë se fjala është për një teori shpjeguese në suazat e gjuhësisë indoeuropiane, që fillimet i ka tek intuita e Ferdinand de Saussure-it lidhur me sistemin zanor të proto-indoeuropeishtes. Sipas terminologjisë që përdorte Saussure-i, fjala ishte për praninë e ‘koeficientëve sonantikë’ të veçantë, më vonë të quajtur ‘laringalë’ në bazë të hipotezave për një afri semite-indoeuropiane, të cilat koeficiente te zanoret e gjata të parme IE do të kenë krijuar një efekt kompensator në kontekste të caktuara, si p.sh.: *-eH-C > *-?-C, ose *eH# > *?, (shënimi H indikon laringalen gjenerike, C = konsonante, # = junkturë). Mekanizma të tillë do të kenë ndikuar në zhvillimin edhe të sonanteve të gjata kur kemi sonante rrokjeformuese të ndjekur nga një laringale para bashkëtingëllores. Disa prej këtyre laringaleve do të kenë ndikuar në timbrin e zanores parashkuese ose vijuese. Ka pasur interpretime të ndryshme për laringalet, ndërsa Hamp-i është nisur nga modeli i gjuhëtarit amerikan Lehmann, duke supozuar një sistem prej 4 laringalesh, të shpjeguar në mbështetje të një numri të gjerë etimonlogjish. Etimologu Martin Huld në përgjithësi i pranonte hipotezat e Hamp-it, por ai parapëlqente një sistem prej 6 laringalesh. Në përgjithësi ka pasur pak diskutime lidhur me laringalet në shqipen, ndërsa albanologu austriak H. Ölberg ka shfaqur më parë dyshime lidhur me mundësinë trajtimeve laringaliste në shqipen.
Studimet për raportet midis shqipes dhe gjuhëve të Ballkanit, sidomos midis shqipes dhe rumanishtes, kanë zënë një vend të privilegjuar në punën e profesor Hamp-it. Mbi këtë bazë ai mund të jetë formuluesi i një teorie për shqipen në raport me botën e lashtë ballkanike, me botën e gjuhëve dhe të dialekteve që ai i ka quajtur ‘albanoide’. Hamp më 1966 konstatonte se në studime të tilla duan kombinuar rezultatet e hulumtimet nga tri fusha të mëdha – ballkanistikë (pra studim areal), linguistikë klasike (filologji dhe epigrafi) dhe studime indoeuropiane, për çka askush nuk mund të jetë njësoj kompetent. Me veprën e tij profesor Hamp e ka demantuar veten, ka treguar se kompetencat arrihen, ndërsa ky qëndrim i tij vetëm sa e thekson tiparin kryesor të karakterit të tij prej shkencëtari të mirëfilltë. Krahasimet me rumanishten, qoftë sa u përket zhvillimeve fonetike në të dy gjuhët në raport me elementin roman për shumëçka të përbashkët apo të ngjashëm, qoftë për proceset që kanë ngjarë në to gjatë përshtatjes së elementeve të huazuara sllave, apo edhe më shumë për elementet e përbashkëta të trashëguara në këto dy gjuhë, që ai i zbërthen në kategori të ndryshme, zënë një hapësirë të gjerë në studimet e Erikut. Në të vërtetë, në këto raporte ai sheh një shtresë të vonë mesjetare që mund të jetë rezultat i huazimeve të ndërsjella, por për një pjesë sheh një shtresë leksikore që nuk mund të cilësohet si huazim po më parë si mbetje (Restwörter). Ato mbetje ai përpiqej t’i interpretonte nga aspekti ballkanistik dhe krahasimtar IE. Afritë në këtë fushë, afritë në sferat fonetike e morfosintaksore, paralelet në zhvillimet, etj., e bëjnë atë të kërkojë shpjegime të veçanta në këtë fushë, duke iu drejtuar situatës gjuhësore pararomane dhe shtresës së mundshme indoeuropiane, pjesë e së cilës do të ketë qenë albanishtja dhe duke e quajtur atë realitet më të gjerë gjuhësor (me më shumë dialekte-gjuhë) proto-albanoidishte.
Nuk mund të mos shënohet këtu ndihmesa e Eric Hamp-it për studimet e gjuhëve të lashta të Ballkanit përtej konceptit të tij të përgjithshëm të proto-albanoidishtes, për të cilin mund të diskutohet, pra për mesapishten dhe raportet e saj me shqipen, për raportet e shqipes me trakishten, me dakishten e me gjuhë të tjera. Për këto kemi thënë diçka te revista Studime 3/ 1996, por edhe këtu do të themi vetëm se mund të diskutohen konceptimet si ai i vendosjes së shqipes tok me dakishten dhe argumentet që e afrojnë atë më shumë me këtë pjesë të grupit sesa me atë që tradicionalisht quhet ilirishte, e me këtë edhe disa përcaktime lidhur me vendin ku ishte folur shqipja në lashtësi, me raportet me rumanishten, etj. Nuk ka dyshim se çështje të tilla mund të ngjallin diskutime ndër albanistë. Vetë me to do të merrem sërish në mënyrë të veçantë një një artikull tjetër.
Këtu do t’i kthehemi, megjithatë faktit se gjithë duke dhënë ndihmesa për studimet e shqipes, ai nuk la pa bërë gjëra sa i përket përhapjes së vlerave të botës shqiptare, sidomos të arbëreshëve dhe të Kosovës, me të cilat kishte kontakte të drejtpërdrejta. Duke e ruajtur dhe selitur interesin e Universitetit të Chicago-s për studimet shqiptare, ai nuk reshti së nxituri ndërmarrjet institucionale për këto studime. Në vitet ’70 kishim provuar bashkë mbarështrimin dhe realizimin e një projekti të gjerë studimesh përqasëse të shqipes me anglishten, e bëmë projektin dhe në bazë të raporteve tona marrëveshjen e firmosën Rektori i UP-së Gazmend Zajmi këtu dhe autoritetet amerikane në Chicago, por rrethanat e vështirësuara për ne në fillim të viteve ’80 e pamundësuan realizimin e atij projektit që do të kishte rrezatime shumë më të gjera. Eriku, megjithatë, ishte i pranishëm në Prishtinë. Ai madje nuk ndenji indiferent as sa i përket çështjes së Kosovës në periudha të vështira të viteve ’90, po ndërmori veprime, shkroi letra mbështetëse tek autoritetet e vendit të tij, u përpoq të ndihmonte për gjetjen e një zgjidhjeje të pranueshme për çështjen, deri edhe në Konferencën e Rambujesë, kur këshilltarit të delegacionit amerikan i dërgonte letra me shpjegime e propozime për një kushtetutë të ardhshme të Kosovës së pavarur.
Për veprimtarinë e tij shkencore, Erik P. Hamp u zgjodh anëtar i jashtëm i ASHAK në fillim të viteve ’90, por dëshminë solemne për këtë arritëm t’ia dorëzonim në Prishtinë vetëm në vitin 2005.
BOTIMI
Veprimtarinë mbi gjysmëshekullore studimore të profesor dr. Eric Hamp-it në fushën e albanistikës e shquajnë vlera të shumta. Hulumtimet e tij të specializuara për gjuhë të ndryshme, por të integruara në vështrimet e përgjithshme krahasuese dhe tipologjike, areale dhe gjenetike, kontrastive dhe të kontaktit, indoeuropiane dhe ballkanike, për albanistikën kanë peshë, sepse, në shumë aspekte shqipja është gjuha e tij e parë e interersimit, por, edhe më shumë sepse, duke qenë indoeuropeist i shquar, vështrimet e tij për shqipen sjellin aspekte dhe vrojtime që të tjerët i kanë hetuar më pak. Duke qenë nga studiuesit shumë të paktë që hapësirat arbëreshe të Greqisë dhe të Italisë i ka shkelur fshat më fshat për qëllime studiuese, duke qenë njohës i disiplinave si romanistika e sllavistika, studiues i disiplinave si keltologjia, armenologjia, gjermanistika, po edhe tokaristika, duke qenë studiues me rigorozitet e akribi dhe ndjekës i zhvillimeve teorike në fushën e gjuhësisë, prandaj shumë i respektuar gjithandej në qarqet e kompatrativistëve, shkrimet e tij për shqipen marrin peshë të veçantë.
Studimet e Eric P. Hamp-it janë botuar nëpër organe dhe revista të ndryshme të specializuara, si ndihmesa për çuarjen më tej të dijeve të fushave përkatëse. Për fat të keq, deri sot ato nuk janë përmbledhur në ndonjë botim me përhapje më të rregullt dhe as përkthyer për një publik më të gjerë lexuesish e studiuesish të shqipes. Duke qenë të shpërndara dhe jo gjithnjë shumë aksesibël për studiuesit e interesuar, ato kanë mbetur shpesh të pakonsultuara dhe nuk janë vënë në dialogun e nevojshëm albanistik. Nuk ka dyshim se në synimet e profesor Hamp-it me rëndësi ka qenë vetë rezultati i hulumtimit dhe jo në radhë të parë botimi, prandaj edhe monografia e tij për të folmen e Vakaricës mbeti pa botuar rreth 40 vjet. Kjo gjendje, ndërkaq, i ka lënë tërë këto dije dhe rezultate jo mjaft të integruara në proceset zhvillimore të shkencave albanistike.
Duke e vlerësuar ndihmesën që ka dhënë profesor Hamp-i për studimet albanistike, duke e ndjerë nevojën e pranisë më të plotë të veprës së tij për studiuesit dhe lexuesit shqiptarë, ASHAK-u vendosi të botonte një vëllim me studime të zgjedhura të tij. Detyra e zgjedhjes dhe përgatitjes iu ngarkua autorit të këtyre radhëve, ndërsa përkthimi duhej të angazhonte më shumë studiues. Një numër të atyre studimeve tashmë e kishim në dispozicion dhe mund të fillonim. Mbeteshin dilemat rreth përparësive që do të caktoheshin. Gama e gjerë e studimeve të profesor Hamp-it të vë vazhdimisht në ndërdymje: çka të përzgjedhësh? Vështirësia e dytë del nga mungesat e mëdha të bibliotekave tona dhe pamundësia për t’i gjetur revistat dhe botimet e specializuara në vend në rastet kur nuk dispononim një separat apo fotokopje. Vështirësia tjetër dilte te përkthimi: gjuhësia e krahasuar në dy shekujt e fundit ka zhvilluar metoda studimi dhe aparaturë koncetuale, e me këtë terminologji të gjerë, e cila në gjuhën shqipe shpesh mungon. Përtej terminologjisë del vështirësia që shtron stili shumë konciz, i saktë dhe i nuancuar i Hamp-it. Dhe prëtej të gjithave, në shkrimet e tij ka pa fund shenja diakritike, të nevojshme për shkallën e saktësisë së mendimit.
Brenda kohës që kishim në dispozicion për realizimin e projektit nuk ishte e mundshme të përmblidhej as fizikisht e tërë vepra albanistike e Hamp-it. Më në fund përzgjedhja përfshiu studime që hyjnë në disa shtylla interesimi: studime të përgjithshme për shqipen, studime për raportet e shqipes me gjuhët e tjera indoeuropiane, studime për çështje të veçanta të shqipes, nga aspekti historik dhe krahasues, studime për çështje të veçanta të zhvillimit të shqipes dhe studime të përzgjedhura etimologjike, në të cilat shtrohen probleme më të gjera. Përzgjedhja e parë qe më e gjerë, por me kohë u reduktua për shkak të kohës në dispozicion për përkthim. Tash që vëllimi u bë gati, duket e dëshirueshme që në një të ardhme jo të largët të bëjmë gati një vëllim të dytë, ku do të përfshiheshin studimet e tjera të profesor Hamp-it për shqipen ose të një natyre më të përgjithshme, por që shqipen e kanë brenda si egzemplifikim. Gjatë punës vazhdimisht erdhi duke m’u përforcuar bindja se ishte e nevojshme që e tërë vepra albanistike, po edhe tjetër, e profesor Hamp-it të botohej e përmbledhur në versionin origjinal. Kjo punë nuk mund të bëhet në Prishtinë. Ndoshta do të jetë e mundshme ta bëjmë në një bashkëpunim me institucionet universitare në SHBA.
Fakti se u deshën angazhuar më shumë përkthyes krijonte një vështirësi. Prandaj u desht që përkthimet të redaktoheshin dhe kjo punë u bë nga autori i këtyre rreshtave, i cili është kujdesur dhe për shenjat e veçanta. Të themi po ashtu se janë ruajtur maksimalisht synimet dhe veçantitë stilistike të përkthyesve. Është synuar afrimi i termave dhe evitimi i paqartësive që mund të jenë hetuar, e që në tekste të tilla janë gjithnjë të mundshme.
Me këtë rast duam të falënderojmë Profesor dr. Eric P. Hamp-in për lejen që na dha për t’i përkthyer dhe botuar studimet e tij shqip dhe përkthyesit për angazhimin e tyre.
Përkthimet e teksteve janë bërë si vijon:
B. Rugova: 1. Shqipja; 8. Kategoria e numrit ;
Rr. Paçarizi: 2. Gjuha shqipe; 4. Vendi i shqipes ; 5. Shqipja dhe mesapishtja
Sh. Munishi: 9. Mbi të folmet arvanitase të Atikës dhe të Megaridit; 10. Diftongjet e Mandricës; 14. Dëshmi për laringalet në shqipe; 22. Mbi përhapjen dhe prejardhjen e fjalës vatra; 24. Strunga; 25. Mbi prejardhjen dhe përhapjen e (h)urda;
G. Bërlajolli: 11. Përhapja shqiptare e toponimeve sllave në Greqi; 13. Mbi lateralet historike të serbokroatishtes; 17. u? dhe b para u-së dhe pranë zanoreve
B. Pllana: 12. Ndikimi i hershëm i sllavishtes në shqipen
R. Ismajli: 3. Gjuha shqipe dhe fqinjtë e saj. 6. Trakishtja, dakishtja dhe korrespondencat shqipe-rumune; 7. Shqipja dhe baltishtja si çelësa për trakishten; 15. Studime rreth /o/-së në gjuhën shqipe ; 16. Studime për indoeuropianishten *oi, ei; 18. Mbi pjesoret më *-m- në baltishten, luvishten dhe shqipen ; 19. Shqipja është; 21. Fjala javë, reduktimi i saj fonetik dhe sintaksa ; 23. Autoktonia vatr?; 26. Biso; 27. *Nissia - niš ; 28. Indoeuropiania *leugh- në rajonin Ponto-Baltik; 29. Indoeuropiania *leugh- në shqipen; Indoeuropianishtja veriperëndimore ‘lugë’; 31. Shënime për relikte procesesh të shkuara morfologjike;
|
|
|
