
Fillim Kategoritë Opinione Ekskluzive Galeria Arkivi Marketing Kontakt

Xhavit Beqiri: Rugova – arti i leximit

Me i tregue dikujt, qi ka lindë n’bregdet, se deti âsht mahnitës, se kaltërsia e tí qiellore âsht e mreku¬llueshme; me e bindë bjeshkatarin se majat e bjeshkës shkëlqejnë nga bardhsia e borës, se ajo bjeshkë âsht madhështore; me i diftue nji arkitektit n’zâ pse nji urë âsht ndërtue mirë a keq; me e mësue nji fëmí cilën lodër me e dashtë ma shumë, kur ai, vetë, âsht mje¬shtër i zgjedhjes t’asaj qi i pëlqen, âsht mjeshtër i refuzimit t’asaj qi nuk i pëlqen… Ja, kjo, në njifarë m’nyre, duket se âshtë detyra e kritikut letrar! Detyrë e nemun, punë Sizifi!
Detyra e kritikut âsht shumë e rr’shqitshme. Ai rreket me ua ndriçue tjerve gjânat qi ata munden me i pâ e me i përjetue fort mirë vetë, rreket me ua zbu¬kurue tjerve gjânat për t’cilat ata munden mos me pasë asnji interesim (sepse, tashmâ, mund t’kenë zgjedhë me pëlqye gjâna tjera, thellsisht ma t’përso¬suna, sipas pikëpamjes e afeksionit t’tyne).
* * *

E panënshtrueshme, e pabindun, nazeqare… kjo âsht pema, t’cilën duhet me e ujit kritiku, e prej t’cilës, shpeshhere, ai vjel (vetëm) fruta t’hidhuna!
Po, sado e rrezikshme, kjo detyrë i ka grishë e vazh¬don me i grishë shumë mjeshtra t’penës, shumë menim¬tarë, shumë krijues.
Te na, n’Kosovë, gjurma t’pashlyshme n’fushë t’menimit kritik letrar, pa kurrnjifarë dyshimi, ka lanë studjuesi e kritiku Ibrahim Rugova. Edhe pse n’filli¬met e krijimtarisë letrare ai u shfaq si poet, profili i studjuesit e i kritikut, me gjasë, ka me e sunue gjith¬monë emnin e Ibrahim Rugovës poet. Kjo, masi ai dha rezultate shumë ma t’nalta pikërisht n’këto fusha, n’studimet letrare dhe n’kritikën letrare.

* * *

Profili kritik i Ibrahim Rugovës, n’letrat shqipe, ka mbetë i veçantë edhe për drejtpërdrejtshmërinë qi e shquente. Rugova qe prej t’paktëve kritik qi pohonte hapun, pra, vlersonte (shih: Strategjia e kuptimit, v. j.): Libër i dobët, libër i parëndësishëm, libër i zakon¬shëm, libër interesant, libër interesant për kohën, libër interesant dhe iniciues, libër i mirë, libër i mirë e me ndikim.
N’dukje e thjeshtë, po n’kontekstin tonë sociokul¬turor (pse jo edhe sociopolitik), sidomos n’kohën e shkrimit t’tyne, k’to vlersime kanë qenë shumë sinji¬fikative. E, mu për k’të, nji profil i tillë kritiku, n’këtë bollëk botimesh e “autorësh” qi kemi sot, kish me qenë fort i nevojshëm. Lexuesi shqiptar ka nevojë për vlersime si ato t’Rugovës, t’drejta, t’ashpra, jokonfor¬miste!
* * *

Rugova njohu teoritë e shkollat e leximit modern, u vlersue si njâni prej strukturalistave t’parë n’Kosovë (s’bashku me Rexhep Ismajlin e Sabri Hamitin), stu¬djoi e riaktualizoi Bogdanin. Për t’gjitha këto emni i tij ka me mbetë referencë e pakalushme n’studimet tona. Porse, veçanti e punës së Rugovës vite me radhë qe edhe leximi i bashkohanikëve, për veprat e t’cilëve ai la menime shumë t’dobishme. Une, k’tu, kisha me e veçue leximin qi Rugova i bante n’vazhdimsí poezisë së Ali Podrimjes, poet i njohun për gjuhën e kursyeme, për mjeshtrinë e krijimi t’figurës poetike, për shkath¬tsinë e t’folunit eliptik e ironik.
Rugova, menoj, ka me mbetë edhe për shumë kohë lexuesi ma i mirë i poezisë së Ali Podrimjes, lexuesi i tí i parë.

* * *

Me bashkjetue me nji vepër, me ecë krahë saj, s’âsht punë hiç e lehtë. Rugova asnihere s’i ka pritue k’tí ballafaqimi, gjithnji tue ia dalë mbanë. Me poezinë e Podrmijes ai sikur ka pasë njifarë lidhje t’veçantë, njifarë ndjesije fort personale. Rugova ka shkrue disa here për krijimet e poetit Podrimja, ka vlersue Torzon, madje e ka bâ t’gatshme për botim, shoqërue edhe me ni parathanje, antologjinë Drejtpeshimi, botue nga “Rilindja”, n’Prishtinë, me 1981. Dhe, edhe pse, nder¬koh’, botimet e poezisë së Ali Podrimjes kanë qenë t’shumta - e poeti botoi ma vonë kryeveprën e tí me poezi Lum Lumi - niveli i k’saj antologjie t’pregaditun nga dora e kujdesshme e Rugovës ka mbetë i paarri¬tun.

* * *

Si e thotë edhe vetë, për me ia rikujtue lexuesit, Rugova, çashtje iniciale t’shkrimit të tí e bân përfu¬ndimin e nji shkrimi t’maparshëm, t’cilin ai e kish shkrue me rastin e ribotimit t’librit Torzo, n’janar 1979.
Tue (ri)argumentue Idealitetin e Podrimjes, idealiz¬min e bukur poetik e artistik, Rugova rimerr frazën e fundit t’pasthanies së botimit të dytë t’librit Torzo dhe e vendos n’fillim t’parathanies së antologjisë Drejtpe¬shimi: “Fundi i fundit, poeti nuk do torzo, po figura, qenie komplete. Idealizëm i bukur poetik e artistik! Por, si gjithmonë kur është fjala për funksionin e artit, i nevojshëm dhe fisnikërues”

Rugova e çmon librin Torzo si “fakt të rëndësishëm letrar”, si libër me t’cilin Podrimja arrin bindshëm “standardizimin e poezisë së tij, që do të thotë tekstit të tij poetik”. Ma tutje, tue analizue semantikën e figurës torzo, Rugova shkruen se “etimologjikisht dhe realisht na sjell te kuptimi burimor se ajo është figurë njerë¬zore e dëmtuar, e gjymtuar, e cunguar, fundja e defor¬muar, baras me shëmtinë. Dhe kjo torzo ngritet nga procesi i torzionit, i deformimit maksimal të figurës njerëzore”.

Brenga e poetit Podrimja, revolta e madhe, shpër¬then me ironinë e skajshme - të vetmen mundësi të artit, siç shkruen I. Rugova - kundër botës së torzio¬nuar. K’shtu, poeti e interpretuesi/kritiku bashkohen në nji pikë: të dy s’e duan paplotninë e torzos, përkun¬drazi e luftojnë, me t’vetmen mundsi qi kanë: me artin e bukur t’shprehjes poetike (i pari) dhe me urtinë e gjersinë e menimit kritik (i dyti).
Në raportin Poeti (Podrimja) - Kritiku (Rugova), une, po e përsëris, e çmoj shumë ma tepër rolin e Rugovës: Lexues. Lexues i parë i veprës së Podrimjes. Fundja, e s’na ftonte Barti dikur me heqë dorë nga iluzioni i fundit: “Kritiku nuk mundet me asgjë ta zëvendësojë lexuesin. Është e kotë që kritiku mburret - apo prej tij kërkohet - se zërin e vet, sado i respek¬tueshëm që të jetë ai, ia huazon leximit të të tjerëve, se vetë është vetëm një lexues të cilit, për shkak të dijes apo të gjykimit të tij, lexues të tjerë ia kanë besuar shprehjen e ndjenjave të veta, shkurt se përfaqëson të drejtat e një kolektiviteti mbi veprën. Pse? Sepse, edhe nëse e përkufizojmë kritikun si lexues që shkruan, kjo do të thotë se lexuesi në rrugën e vet ndeshet me një ndërmjetës të rrezikshëm: shkrimin”

N’mes kritikut e lexuesit, ky i dyti, natyrshëm, rri n’pozitë ma komode. Nuk ka pse me marrë qëndrim. Artin e poezisë e shijon vetëm dhe s’ka pse i jep llo¬gari kurrkujt. Me nji fjalë, lexuesi âsht sovran n’botën e vet. Përkundarazi, kritikut i duhet me u pozicionue, ngaqë ai (vetë)ngarkohet me detyrën e rishkrimit t’vep¬rës, ai duhet me e ritregue atë që ka lexue... madje, tue bâ përpjekje me i orientue edhe tjerët kah njifarë tipi a qasje e leximit.
Por, thotë Barti, “të prekësh” një tekst, jo me sy, po me shkrim, kjo midis kritikës dhe leximit krijon një humnerë, poatë humnerë që çdo domethënie e veçon në anën shënjuese dhe të shenjuar. Sepse për kuptimin që ia jep veprës leximi, si për një të shenjuar, askush në botë nuk di gjë, ndoshta për shkak se ky kuptim, duke qenë dëshirë, vendoset përtej kodit të gjuhës”.
Barti insiston se “vetëm leximi e do veprën, mban me të një raport të dëshirës”, ndërsa “të kalosh nga leximi në kritikë do të thotë ta ndryshosh dëshirën, do të thotë ta dëshirosh jo më veprën, po ligjërimin e vet. Por me vetë këtë veprën ia kthejmë dëshirës së shkrimit, prej së cilës ka lindur. Kështu sillet të folurit rreth librit: me lexue me shkrue: e gjithë letërsia sillet nga një dëshirë te tjetra”

K’shtu, mbërrijmë te dëshira për me shkrue diçka t’re për atë që kemi lexue, krijojmë diçka t’re, qi kurrsesi s’âsht si e para. Vepra e Poetit âsht krijim, Vepra e Kritikut âsht tentim për me e ritregue krijimin, megjithëse edhe kjo paraqet njifarë krijimi, qi mâ shumë âsht ligjërim mbi krijimin (e parë), sesa krijim m’vete.

Për me e përfundue, po e citoj t’shkëlqyeshmin Ilhan Berk: “Takimi me poezinë, është takim me mrekullinë, thuajse ardhje për së dyti në këtë botë. Takimi me poezinë ka kuptimin e rishikimit, riprekjes dhe rinjohjes së çdo gjëje. Ka kuptimin e marrjes qëndrim. Takimi me poezinë është lënie mënjanë e të gjitha njohurive të fituara mbi botën deri në çastin gjegjës, është lënie e njerëzve dhe e gjësendeve dhe shikimi i tyre prej aty. Po ashtu kjo, qartas, do të thoshte edhe rënie në një zbrazëtirë të madhe, gëlim e zvarritje. (A s’folëm për ardhjen në këtë botë rish¬tazi?)”.6
Askush, pra, nuk mundet me i tregue askujt se si âsht ndije kur e ka pâ dritën e diellit herën e parë. Secili e ka rrëfimin e vet për atë çast të mrekullue¬shëm. N’mos ditt’ me e tregue, din me e jetue n’m’nyrën e vet, krejt t’veten, e cila, njikohsisht, âsht edhe ma e shndritshmja. Se, âsht sall e tí. E askujt tjeter!

(Marrë nga libri “Rugova i letërsisë”, 2012, i cili porsa doli nga shtypi. Për shkaqe teknike u hoqën fusnotat)

Më shumë Ekskluzive

Mundësuar nga VEVI Networks